Banki spółdzielcze: Jak sektor spółdzielczy w Europie finansuje MŚP?

NBS 2016/10

Kilka tygodni temu Europejski Fundusz Inwestycyjny opublikował interesujący raport nt. roli banków spółdzielczych w finansowaniu MŚP w Europie. Wynika z niego, że - mimo generalnego spadku akcji kredytowej - są one nadal kluczowymi partnerami finansowymi tego sektora, w szczególności firm mniejszych i na szczeblu lokalnym. Jednocześnie autorzy raportu podkreślają, że zarówno zmiany oczekiwań klientów, rosnąca konkurencja, jak i nowe wyzwania regulacyjne zmuszają banki spółdzielcze do poszukiwania alternatywnych źródeł finansowania.

Ignacy Kowalski

Autorzy opracowania1 podjęli się przeglądu stanu zaangażowania banków spółdzielczych oraz innych mniejszych instytucji w finansowanie mikro, małych i średnich przedsiębiorców w Europie oraz analizy ich potrzeb w zakresie źródeł finansowana. W raporcie podkreślają, że banki nadal są podstawowym źródłem finansowania dla europejskiej gospodarki. To one dostarczają ponad 70% finansowania zewnętrznego niefinansowemu sektorowi korporacyjnemu, podczas gdy rynki finansowe niespełna 30%. Sporo miejsca w opracowaniu poświęcono unijnym instrumentom wsparcia akcji kredytowej bankowości spółdzielczej, które z racji obszerności materiału, omówię w kolejnym numerze miesięcznika „NBS”.

Bankowość spółdzielcza w Europie ery pokryzysowej

Według danych Europejskiego Stowarzyszenia Bankowości Spółdzielczej (EACB) na koniec czerwca 2016 r. w Unii Europejskiej istniały 7874 instytucje finansowe, spośród których 3278 to instytucje kredytowe. W ostatnich latach konsolidacja sektora bankowego doprowadziła do redukcji liczby instytucji finansowych w UE. Aktualnie funkcjonuje ponad cztery tysiące banków spółdzielczych, z niemal 70 000 oddziałów, ponad 800 000 pracowników, 81 milionami członków, 205 milionami klientów, depozytami o wartości 3793 miliardów euro, 3975 miliardami euro w kredytach klientów oraz ponad 7500 miliardami euro całkowitych aktywów.

Autorzy ekspertyzy przypominają, że pomiędzy modelami bankowości spółdzielczej w Europie występują znaczące różnice, w zależności od kraju, otoczenia prawnego, wielkości, integracji poszczególnych instytucji lokalnych, a także istotności pewnych grup docelowych, w tym przedsiębiorców sektora MŚP. Niektóre sieci banków spółdzielczych wraz ze swoimi centralnymi instytucjami sieciowymi ewoluowały do postaci dużych, złożonych konglomeratów finansowych, a niektóre z tych ostatnich są teraz jednymi z największych grup bankowych w Europie. Na przykład – pomimo silnej obecności większych banków w takich państwach, jak Niemcy, Francja i Włochy, ich systemy bankowe są bardziej pofragmentowane i obejmują silne sektory oszczędnościowe i spółdzielcze. W przeciwieństwie do nich systemy bankowe w mniejszych krajach są zazwyczaj bardziej skoncentrowane.

Autorzy raportu zwracają uwagę na wagę modelu biznesowego bankowości spółdzielczej. Jest on zwykle konserwatywny i oparty na prostszej strukturze niż model banków komercyjnych. Banki spółdzielcze skupiają się zazwyczaj w znacznym stopniu na bankowości detalicznej opartej na kredytach. Indywidualne instytucje lokalne, chociaż zazwyczaj małe, są kluczowymi pośrednikami w zakresie kredytów dla MŚP, z dość silną orientacją na mniejsze firmy z tego sektora.

Politykę finansowania banków spółdzielczych, ale także ich bazę kapitałową, w raporcie oceniono jako względnie stabilną. Ich głównym źródłem finansowania są depozyty od klientów, którzy w znacznej mierze pokrywają się z ich członkami-właścicielami. Oprócz wkładu członkowskiego właścicieli-członków, zazwyczaj ich niemal wyłącznym źródłem kapitału są zyski zatrzymane. W raporcie zwraca się także uwagę, że z tego też powodu lokalne banki spółdzielcze nie zostały zasadniczo tak bardzo dotknięte kryzysem jak ich komercyjne odpowiedniki. Tu także podkreśla się, że w państwach silniej dotkniętych kryzysem odczuły go bardziej bankowe instytucje scentralizowane, gdzie model biznesowy odbiegał od tradycyjnego modelu bankowości spółdzielczej na rynku krajowym.

Po stronie aktywów działalność banków spółdzielczych jest silnie napędzana akcją kredytową. Jeżeli chodzi o mniejsze instytucje, współczynnik kredytów do aktywów wynosi średnio powyżej 50%, czyli jest znacznie wyższy niż w przypadku banków komercyjnych. W opracowaniu wielokrotnie podkreśla się silną orientację banków spółdzielczych na bankowość relacyjną w segmencie detalicznym oraz ich bliskość z klientami wynikającą z etosu spółdzielczego.

Autorzy zaznaczają także, że zdarzają się przypadki, kiedy lokalne banki spółdzielcze nie mają możliwości obsłużenia większej liczby klientów, głównie ze względu na ograniczenia dotyczące ryzyk. W tych przypadkach, istnienie centralnej instytucji sieci lub grupy bankowej może umożliwić obsługę rosnących (małych i średnich) przedsiębiorstw, zapobiegając ich utracie na rzecz konkurencyjnych banków komercyjnych.

Autorzy raportu zwracają uwagę, że istnieje poważne ryzyko, iż intensywniejsza konkurencja w depozytach detalicznych, napędzana przez nowe regulacje (w tym bazylejskie) oraz wymagające rynki hurtowe, mogą sprawić, że udziały banków spółdzielczych w rynku depozytów ulegną erozji. Ponieważ może to doprowadzić do wzrostu cen depozytów, istnieje ryzyko wystąpienia silnej tendencji w kierunku poszukiwania alternatywnych źródeł finansowania. Zapewnienie dodatkowych i atrakcyjnych możliwości finansowania może wówczas pomóc bankom spółdzielczym w oferowaniu lepszego wsparcia na rzecz gospodarki, szczególnie gdy wskaźniki wzrostu znowu pójdą w górę.

nbs.2016.10.foto.038.a.400xDostęp do kredytu

Nie jest tajemnicą, że w szczególności w obecnym otoczeniu gospodarczym i finansowym sektor MMŚP, a zwłaszcza mikro i młode firmy borykają się z trudnościami w dostępie do finansowania, jako że ich działalność wiąże się zazwyczaj z większym ryzykiem niż w przypadku ich większych odpowiedników.

Co więcej, zgodnie z badaniem Komisji Europejskiej i Europejskiego Banku Centralnego dotyczącym dostępu przedsiębiorstw do finansowania utrzymują się wielkie nierówności w zakresie dostępu do finansowania MŚP pomiędzy poszczególnymi państwami, przy czym bardziej restrykcyjne warunki finansowania dotyczą sektora małych i średnich firm w peryferyjnych krajach Europy. W państwach mocniej dotkniętych kryzysem, takich jak Grecja, Cypr czy Portugalia, odsetek MŚP uważających dostęp do finansowania za bardzo poważny problem jest stosunkowo wysoki w porównaniu np. ze Słowacją czy z Finlandią. Szczególnie niepokojący, w opinii autorów, jest wciąż względnie trudny dostęp do warunków finansowania dla tego sektora w tych krajach, które muszą się mierzyć z najcięższym kryzysem długu państwowego, ponieważ MŚP odpowiadają tam za stosunkowo duży udział w PKB.

Autorzy raportu zwracają uwagę, że w okresie pokryzysowym banki dotknięte kryzysem wykazują tendencję do obniżania wolumenów kredytowych i podnoszenia stóp procentowych w porównaniu do tych, których kryzys nie dotknął. Stwierdzają też, że nie można dokładnie zmierzyć, w jakim stopniu bieżąca słabość akcji kredytowej banków na rzecz MŚP spowodowana jest czynnikami po stronie popytu lub podaży i że istnieje ryzyko, iż nawet w krajach, w których słaba akcja kredytowa ma swoje źródła po stronie popytu, nie ma pewności, czy banki są w stanie i będą chciały zapewniać niezbędne finansowanie po zwiększeniu się popytu dzięki poprawie sytuacji gospodarczej.

Banki spółdzielcze a MŚP

Jak już wspomniano, autorzy raportu podkreślili szczególne znaczenie bankowości spółdzielczej w kontekście kredytów dla MŚP, również w porównaniu do ich działań na rynkach kredytowych jako całości. Udział w rynku banków spółdzielczych w obszarze MŚP jest zazwyczaj wyższy od ich udziału w całkowitym rynku kredytów, szczególnie w krajach, w których banki spółdzielcze mają względnie duże znaczenie. Według danych EACB, na koniec 2014 r. w UE udział banków spółdzielczych w całkowitych krajowych rynkach kredytowych mieścił się w zakresie 14% na państwo. Jeżeli chodzi o kredyty na rzecz MŚP, znaczenie banków spółdzielczych jest większe. Według udziału w rynku jest to powyżej 19% na państwo. Autorzy raportu, biorąc pod uwagę zróżnicowanie rynków europejskich, obliczyli że ważony udział w całym rynku wynosi prawie 31%.

W opracowaniu podkreśla się zróżnicowanie poziomu udziału bankowości spółdzielczej w rynku kredytowym dla MŚP w poszczególnych państwach. Na przykład we Francji udział ten wynosi ponad 50%, ale już w Portugalii jest on bardzo niski i wynosi tylko niecałe 4%. Znaczenie kredytów dla mikro, małych i średnich przedsiębiorców, w kontekście całościowej działalności poszczególnych grup bankowości spółdzielczej może być różne. Jako kolejny przykład autorzy podają Grecję i Holandię, gdzie kredyty dla MŚP stanowiły ponad 70% wszystkich kredytów greckich banków spółdzielczych, podczas gdy proporcja kredytów MŚP do wszystkich kredytów w przypadku holenderskich banków spółdzielczych wyniosła niecałe 14%.

Wymiar lokalny banków spółdzielczych i mniejszych instytucji znajduje odzwierciedlenie na różnych poziomach. Zaangażowanie lokalnej społeczności w lokalne organizacje jest wysokie. Banki spółdzielcze obsługują zazwyczaj lokalną bazę klientów, która stanowi, co najmniej w znaczącym stopniu, również grupę ich członków- -właścicieli. Dlatego banki spółdzielcze i inne mniejsze instytucje odzwierciedlają trendy panujące w lokalnej gospodarce. Jest to przyczyna, dla której w wynikach tych instytucji można zaobserwować wspomniane różnice geograficzne. Co więcej, występuje pewien zakres modeli biznesowych oraz relacji banków spółdzielczych z ich instytucją centralną. Nie dziwi zatem, że udział rynkowy banków spółdzielczych w tym w segmencie kredytów dla MŚP jest dość zróżnicowany. Wielkość aktywów banków lokalnych różni się znacząco w zależności od grupy. Tu autorzy przywołują znowu dane EACB. W typowej sytuacji wielkość aktywów przedstawiona w statystykach EACB jest stosunkowo duża w systemach zintegrowanych, takich jak w Danii, we Francji czy w Holandii. Względnie niskie rozmiary aktywów są prezentowane w przypadku państw członkowskich z Europy Środkowej i Wschodniej, takich jak Rumunia, Litwa, Polska i Węgry. Należy ponadto zauważyć, że różnice mogą wystąpić nie tylko w stopniu integracji i rozmiarach, ale też w środowisku prawnym kraju i grupach docelowych.

Autorzy opracowania próbują także oszacować średnie kwoty kredytów dla przedsiębiorców sektora MŚP. Kwota finansowania, jakiej indywidualny bank spółdzielczy może udzielić, zależy oczywiście od potrzeb przedsiębiorcy. Na poziome makroekonomicznym UE dane na temat średnich kredytów udzielanych MŚP nie istnieją. Pewne informacje można uzyskać dzięki inicjatywie EBC z 2014 r. w sprawie poziomów kredytowych (LLI). Według nich średnie kwoty kredytów udzielanych sektorowi małych i średnich firm wynosiły około 50 tys. euro.

W opracowaniu podawane są liczne przykłady aktywności sektora spółdzielczego dla małych przedsiębiorców. Znakomita większość banków spółdzielczych oferuje usługi mikroprzedsiębiorcom, w tym samozatrudnionym i rzemieślnikom, a gros wdrożyło specjalne oferty finansowania spółek rozpoczynających działalność i dla młodych fachowców. Często banki spółdzielcze udzielają wsparcia odrzucanym przez banki komercyjne klientom, np. poprzez oferowanie alternatywnych programów spłaty czy przedłużanie terminów spłaty kredytów w przypadku tymczasowych trudności finansowych. Podkreśla się zaangażowanie w edukację klientów w zakresie finansów osobistych i zarządzania pieniędzmi, w pomoc klientom w przejściu przez okoliczności życiowe związane z niekorzystną sytuacją finansową (takie jak np. utrata pracy lub śmierć głównego żywiciela rodziny).

Autorzy opracowania zauważają, że europejskie MŚP skorzystały z pewnej stabilności sektora bankowości spółdzielczej. Podczas niedawnego kryzysu finansowego i gospodarczego wiele banków spółdzielczych radziło sobie lepiej niż ich więksi, wyłącznie prywatni konkurenci, oraz utrzymało akcję kredytową na rzecz gospodarki w czasie, w którym duże banki ograniczyły finansowanie.

Co ciekawe, z punktu widzenia trwających prac w Polsce nad uruchomieniem instrumentów finansowych nowej perspektywy unijnej – w raporcie zwrócono także uwagę, że nawet jeżeli banki spółdzielcze są głównymi partnerami finansowymi małych przedsiębiorstw, borykają się z określonymi trudnościami w zakresie pośrednictwa w udostępnianiu funduszy unijnych. W szczególności struktura sieciowa banków spółdzielczych utrudnia im bezpośrednie korzystanie z instrumentów UE, ponieważ często banki lokalne muszą zwracać się do swoich centralnych instytucji sektorowych o odpowiednie zgody i w tym celu podejmować dodatkowe przygotowania i koszty. Co więcej, podkreśla się, że wymagania administracyjne i sprawozdawcze mogą stanowić barierę dla mniejszych banków spółdzielczych w dostępie do tych instrumentów. Także kryteria kwalifikowalności (np. ratingowe) oraz wielkości kwot mogą być kolejną przeszkodą.

Podsumowując – lokalne banki spółdzielcze w Europie, chociaż zazwyczaj są małymi instytucjami, są kluczowymi pośrednikami w zakresie kredytów dla MŚP, zazwyczaj z dość silną orientacją na mniejsze firmy tego sektora.

Unijne wsparcie w kreowaniu kredytu dla MŚP

Autorzy raportu podkreślają, że niezależnie od aktualnej, względnie dobrej podstawy kapitałowej i finansowej banków spółdzielczych, środowisko to coraz częściej będzie poszukiwać nowych źródeł finansowania. Do takich należą instrumenty międzynarodowych instytucji finansowych. W tym kontekście bardzo ważną informacją jest uruchomienie w tym roku przez Europejski Fundusz Inwestycyjny nowego instrumentu pt. EREM-CBSI (od: „EIB Group Risk Enhancement Mandate” – „Cooperative Banks and Small Financial Institutions”) dla banków spółdzielczych. Instrument ma na celu wsparcie banków w dywersyfikacji bazy finansowej, zwiększeniu wolumenu biznesowego i w efekcie w dotarciu do większej liczby przedsiębiorców lub zaoferowaniu wyższych wolumenów kredytowych.

Niedawno specjalne spotkanie w tej sprawie w Polsce zorganizowali Europejski Fundusz Inwestycyjny i Krajowy Punkt Kontaktowy ds. Instrumentów Finansowych Programów UE (więcej na: www.InstrumentyFinansoweUE.gov.pl).

O szczegółach tego i innych instrumentów finansowych EFI w kolejnym numerze.