Sprawy międzynarodowe: Oszczędnościowo-kredytowa alternatywa w krajach rozwijających się

NZB 2016/01

Sprawy międzynarodowe: Oszczędnościowo-kredytowa alternatywa w krajach rozwijających się

Rotating Savings and Credit Associations to stowarzyszenia oszczędnościowokredytowe działające przede wszystkim w krajach rozwijających się. Stanowią alternatywę dla instytucji finansowych, do których nie wszyscy dorośli ludzie na świecie posiadają jeszcze dostęp.

Beata Lewicka

Zgodnie z danymi publikowanymi przez Bank Światowy, 62% dorosłej populacji świata posiada rachunek prowadzony przez instytucję finansową lub operatora telefonii komórkowej1. Oznacza to, że pozostałe 38% (2 mld ludzi) jest wykluczone finansowo. Rezultatem braku dostępu do chociażby najprostszej formy rachunku są przede wszystkim ograniczone możliwości w zakresie bezpiecznego gromadzenia nadwyżek, pozyskiwania dodatkowych kapitałów czy dokonywania i przyjmowania płatności. Zjawisko wykluczenia finansowego nie sprzyja mobilizacji oszczędności oraz ich dalszej transformacji w inwestycje, przez co niewątpliwie stanowi jedną z poważnych barier dla rozwoju ekonomicznego.

nzb.2016.p1.foto.060.a.267xBeata Lewicka

Mgr finansów i rachunkowości, trzykrotna stypendystka Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Od października 2014 r. pracuje jako asystent w Katedrze Bankowości Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Prowadzi zajęcia z bankowości, instrumentów finansowania przedsiębiorstw oraz zarządzania instytucjami kredytowymi. Naukowo interesują ją kwestie dotyczące finansów osobistych, zjawiska starzenia się społeczeństwa oraz możliwości wykorzystania wartości zakumulowanych w nieruchomościach do uzupełnienia budżetów emeryckich gospodarstw domowych. Autorka ponad dwudziestu publikacji dotyczących powyższych zagadnień

Naprzeciw wyzwaniom wykluczenia finansowego

Istotną rolę w pokonaniu tej bariery pełni proces inkluzji finansowej, czyli włączania ludności nieubankowionej w zinstytucjonalizowany system finansowy.

Działania te realizowane są najczęściej odgórnie – przez organizacje pozarządowe, instytucje finansowe oraz firmy telekomunikacyjne. Warto natomiast wspomnieć o działalności oddolnej – czyli wysiłkach podejmowanych przez samych wykluczonych, którzy, tworząc nieformalne mechanizmy oszczędnościowo- kredytowe, otrzymują dostęp do kapitału i możliwość inwestowania posiadanych nadwyżek. Przykładami takich rozwiązań są nieformalne stowarzyszenia oszczędnościowo-kredytowe, takie jak Rotating Savings and Credit Associations (ROSCA’s) oraz Accumulating Savings and Credit Associations (ASCRA’s). Jak podaje Bank Światowy, w 2014 r. 9% dorosłych zamieszkujących kraje rozwijające się, korzystało z tego typu mechanizmów (17% osób, które przyznały, że gromadzą jakiekolwiek oszczędności). Rozwiązania te, są szczególnie popularne wśród oszczędzających zamieszkujących kraje Afryki Subsaharyjskiej (40% oszczędzających), Indonezję, Jamajkę, Pakistan (ok. 36%) oraz Jordanię (nawet 50%)2. Większość korzystających z nieformalnych stowarzyszeń oszczędnościowo-kredytowych to osoby nieubankowione (aż 60% w krajach Afryki Subsaharyjskiej).

Niemniej jednak, należy zaznaczyć, że zachodzący nieustannie proces włączenia finansowego nie poddał w wątpliwość zasadności istnienia form, tj. ROSCA’a czy ASCRA’s – znaczna część ubankowionych mieszkańców krajów rozwijających się, która oszczędza w instytucjach finansowych, nadal gromadzi i pożycza środki w ramach nieoficjalnych stowarzyszeń (ponad 15% ubankowionych w Botswanie, Kenii, Rwandzie oraz Republice Południowej Afryki).

Na czym polega więc fenomen ROSCA’s i ASCRA’s? Dopóki proces inkluzji finansowej w krajach rozwijających się nie postępował tak szybko jak obecnie (nie wspierało go rozpowszechnianie się bankowości mobilnej), ogromną barierę dla korzystania z instytucji finansowych stanowiła techniczna dostępność do rynków finansowych, związana np. z odległością do najbliższej instytucji czy panującym w niej wysokim poziomem korupcji. W związku z tym mieszkańcy obszarów wiejskich poszukiwali rozwiązań, które zastąpią im uczestnictwo w sformalizowanym rynku. Teraz natomiast dalsze zainteresowanie ASCRA’s i ROSCA’s związane jest w większym stopniu z preferencjami ich uczestników – nieformalne stowarzyszenia oszczędnościowo-kredytowe mogą zapewnić wyższą stopę zwrotu niż oferowana w ramach depozytów bankowych3. Charakteryzują się przy tym większą elastycznością oraz umiejętnością do adaptacji niż formy zinstytucjonalizowane. Ponadto, aby skorzystać z „pożyczki” w ramach ROSCA’s czy ASCRA’s, niepotrzebne są żadne zabezpieczenia ani wykazanie określonego poziomu dochodów.

nzb.2016..p1.foto.062.a.400xJak to działa? Mechanizm funkcjonowania ROSCA’s

Zarówno ROSCA’s, jak i ASCRA’s są stowarzyszeniami samowystarczalnymi, posiadającymi własne regulacje i narzędzia nadzorcze oraz niezależnymi od instytucji finansowych i po datkowych4. Stowarzyszenie ROSCA tworzy zwykle grupa związanych ze sobą ludzi, np. członków rodziny, znajomych, sąsiadów. Liczba uczestników to zwykle 10-12 osób, chociaż mogą się zdarzać stowarzyszenia nawet trzystuosobowe5. Uczestnicy spotykają się na cyklicznych zebraniach, aby przekazywać kolejnemu członkowi stowarzyszenia – niejako „pożyczkobiorcy” – określoną z góry kwotę pieniędzy. Spotkań odbywa się dokładnie tyle, ilu uczestników liczy stowarzyszenie, tak aby każdy z nich miał szansę zostać „pożyczkobiorcą”. Ilość osób stowarzyszonych w ROSCA, częstotliwość spotkań oraz wysokość przekazywanej sumy zależy od potrzeb uczestników stowarzyszenia oraz ich możliwości finansowych6. Kolejną kwestią jest ustalenie kolejności „pożyczkobiorców”. Najczęściej pierwszym z nich staje się inicjator stowarzyszenia, który bierze na siebie wszelkie kwestie organizacyjne związane z jego funkcjonowaniem. Kolejni „pożyczkobiorcy” mogą być typowani losowo (podczas pierwszego spotkania lub na początku każdych kolejnych) bądź poprzez system licytacji7. Dobór metody determinuje rodzaj ROSCA. Możemy zatem podzielić ROSCA na proste (wykorzystujące losowanie) oraz z dyskontem (wykorzystujące system licytacji).

W prostym ROSCA, na każdym spotkaniu, każda z osób przekazuje „pożyczkobiorcy” taką samą kwotę. W tabeli 1 przedstawiono przykład, w którym sześciu członków spotyka się co miesiąc, przekazując do puli 50 USD. W tym wariancie nominalna wartość pożyczki, jaką otrzymują, jest równa nominalnej wartości, jaką pożyczą pozostałym uczestnikom w trakcie trwania całego cyklu ROSCA.

Należy zaznaczyć, że wariant ten charakteryzuje nierównomierność zysków, jakie z pozyskanych funduszy otrzymają kolejni „pożyczkobiorcy”. Osoba, która wcześniej otrzymała środki z zebranej puli ma dłuższy czas na ich inwestowanie niż osoba, która pozyskała środki później. Problem ten nie występuje natomiast w wariancie z dyskontem. W tym przypadku każdy członek ROSCA (za wyjątkiem organizatora, ponieważ to on zaczyna cykl), któremu zależy na wcześniejszym otrzymaniu środków, może zaproponować wysokość „zniżki” dla płatności, które otrzyma na spotkaniu od pozostałych członków. Następuje więc licytacja, którą wygrywa osoba oferująca największą zniżkę. Obniżona kwota płatności na danym spotkaniu dotyczy tylko osób, które do tej pory nie pożyczyły jeszcze środków. W tabeli 2 przedstawiono przykład, w którym sześciu członków ROSCA rozpoczyna od płatności 50 USD, a kolejność pożyczkobiorców zostaje ustalona przy zastosowaniu systemu licytacji.

W tym wariancie, osoba której rola „pożyczkobiorcy” przypadła na końcu, nominalnie zarabia 40 USD, podczas gdy osoba, która wylicytowała drugie miejsce w zamian za wcześniejsze otrzymanie środków otrzyma mniej niż pożyczyła pozostałym (o 40 USD). Im wcześniej jest się „pożyczkobiorcą”, tym większe koszty należy ponieść. Wyjątek stanowi organizator, który otrzymuje nominalnie tyle, ile później pożycza pozostałym. Warto zauważyć, że tylko on zaciąga dług zupełnie bezkosztowo, mając jednocześnie możliwość reinwestycji pozyskanych środków przez najdłuższy okres czasu.

W obu wariantach pojawia się jednak bardzo ważna wątpliwość. Skąd pewność, że każdy z uczestników wywiąże się ze swoich zobowiązań i nie zniknie zaraz po tym, jak sam otrzyma środki? Ryzyko w małych formach ROSCA jest redukowane przede wszystkim presją otoczenia, szczególnie jeśli stowarzyszenie powstało w silnie związanej społeczności – kręgu przyjaciół, rodziny czy zamieszkiwanej wioski. Natomiast gdy członkowie ROSCA są dla siebie bardziej anonimowi, ryzyko takiej formy oszczędzania i pozyskiwania kapitałów staje się trudne do zredukowania8. Podsumowując, stabilność takiego mechanizmu finansowego może gwarantować tylko wzajemne zaufanie członków stowarzyszenia.

Do jakich celów wykorzystywane są ROSCA’s?

Finanse pozyskane z ROSCA, jego członkowie wykorzystują na zakup konkretnych środków trwałych, na które nie mogliby sobie pozwolić bez pozyskania dodatkowych kapitałów. Ponadto formuła ROSCA została wykorzystana w wielu inicjatywach społecznych, organizowanych przez organizacje non profit zajmujące się problemem ubóstwa krajów rozwijających się. Wdrażanie mechanizmów wspólnego akumulowania i pożyczania kapitału, połączone z edukacją finansową sprawiło, że wielu młodych mieszkańców uboższych państw zakumulowało swoje pierwsze oszczędności, którymi następnie sfinansowało zdobywanie wykształcenia lub rozwinięcie własnego biznesu9. Oprócz funkcji ekonomicznych, ROSCA’s pełnią również role psychologiczne i społeczne. Jak powszechnie wiadomo, oszczędzanie wymaga od ludzi samodyscypliny, którą łatwiej jest zachować, będąc częścią społeczności, wśród której wszyscy mamy podobne cele i wobec której musimy się wywiązać z przyjętych zobowiązań10. To swoiste wykorzystywanie więzi społecznych jest jednym ze sposobów na mobilizowanie gospodarstw domowych do oszczędzania11, szczególnie w sytuacji, gdy samodzielnie nie są w stanie narzucić na siebie odpowiedniego reżimu. Po wtóre, spotkania ROSCA’s w wielu kulturach wiążą się z celebracją, okazją do wspólnej zabawy oraz prezentacji swoich dokonań. Niekiedy w ramach spotkań stowarzyszeń ma miejsce część rytualna, jak np. w Kamerunie, gdzie przed przekazaniem zebranej puli pieniędzy kolejnemu „pożyczkobiorcy” uczestnicy dzielą się nasionami koli12.

Słowo o ASCRA’s

Formą zbliżoną do ROSCA’s są ASCRA’s – Accumulated Savings and Credit Associations. Na spotkaniach ASCRA’s członkowie wpłacają swoje oszczędności (nie ma ustalonej kwoty ani częstotliwości), które wspólnie tworzą fundusz pożyczkowy, dostępny dla wszystkich członków. Jeden pożyczkobiorca może pożyczyć środki więcej niż tylko raz i na dłuższy okres niż w przypadku ROSCA’s. Udzielane pożyczki są oprocentowane, a odsetki zwiększają wartość środków skumulowanych w ramach funduszu. ASCRA’s odróżnia ponadto ilość członków (może sięgać nawet kilku tysięcy), wyższy poziom sformalizowania oraz wyższy koszt użyczanego kapitału. Ponadto, w związku z tym, że wysokość środków zakumulowanych w ramach ASCRA może być wysoka, ich przechowywanie wymaga niekiedy zdeponowania w banku. Ten element czyni ASCRA’s rozwiązaniem mniej elastycznym w sytuacji, gdy dana zbiorowość zamieszkuje obszar oddalony od wiarygodnych placówek finansowych.

Podsumowanie

ROSCA’s i ASCRA’s stanowią dla mieszkańców krajów rozwijających się doskonałą alternatywę wobec produktów rynku finansowego, do których zwyczajnie nie mogą mieć dostępu (z uwagi na znaczną odległość od instytucji finansowych lub brak odpowiedniej wysokości dochodów, aktywów itd.). Jedynym warunkiem, jaki musi spełnić przyszły „pożyczkobiorca” jest posiadanie wiarygodności w oczach pozostałych członków stowarzyszenia.

Dzięki temu wielu nieubankowionych zyskało dostęp do pożyczek, które umożliwiły im zakup niezbędnych środków trwałych lub dokonanie niewielkich inwestycji. Z drugiej zaś strony, członkowie opisywanych stowarzyszeń uczą się wspólnie oszczędzać, odkrywając przy tym, jakie korzyści może im to przynieść. Ten rodzaj edukacji finansowej niesie za sobą pozytywne zmiany w mentalności całego społeczeństwa, co w przyszłości może się przełożyć na rozwiązanie problemu ekskluzji finansowej w krajach rozwijających się.

nzb.2016.p1.tabela.061.a


 

Przypisy:

  1. A. Demirguc-Kunt et al., The Global Findex Database 2014: Measuring Financial Inclusion around the World, „World Bank Policy Research Working Paper,” 2015, t.7255, s.11-12.
  2. Ibidem, s. 44-45.
  3. Por. A. Kedir, R. Disney, and I. Dasgupta, Why use ROSCAs when you can use banks? Theory and evidence from Ethiopia, 2011, http://papers. ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1867036.
  4. F.J.A. Bouman, Rotating and accumulating savings and credit associations: A development perspective, „World Development,” 1995, t.23, no 3, s. 371-384.
  5. C.C. Hevener, Alternative Financial Vehicles: Rotating Savings and Credit Associations (ROSCAs)…, op. cit., s. 7
  6. Ibidem.
  7. S. Koike et al., Reciprocity and Exclusion in Informal Financial Institutions: An Experimental Study of Rotating Savings and Credit Associations, 2015., s. 3.
  8. A. Kedir, R. Disney, and I. Dasgupta, Why use ROSCAs when you can use banks? Theory and evidence from Ethiopia…, op. cit. s. 4-5.
  9. B.R.M. Ramírez and L. Fleischer-Proaño, Saving Together: Group-Based Approaches to Promote Youth Savings, 2013.
  10. Por. M.K. Gugerty, You Can’t Save Alone: Commitment in Rotating Savings and Credit Associations in Kenya, „Economic Development and Cultural Change,” 2007, t. 55, no 2.
  11. P. Tufano and D. Schneider, Using Financial Innovation to Support Savers: From Coercion to Excitement, „SSRN eLibrary,” 2008.
  12. C.C. Hevener, Alternative Financial Vehicles: Rotating Savings and Credit Associations (ROSCAs)…, op. cit. s. 7.

Bibliografia

  1. Bouman F.J.A., Rotating and accumulating savings and credit associations: A development perspective, „World Development,” 1995, t.23, no 3, pp. 371-384.
  2. Demirguc-Kunt A., Klapper L., Singer D., and Van Oudheusden P., The Global Findex Database 2014: Measuring Financial Inclusion around the World, „World Bank Policy Research Working Paper,” 2015, t.7255, no April.
  3. Fang H., Ke R., and Zhou L., Rosca Meets Formal Credit Market, 2015.
  4. Gugerty M.K., You Can’t Save Alone: Commitment in Rotating Savings and Credit Associations in Kenya, „Economic Development and Cultural Change,” 2007, t.55, no 2, pp. 251-282.
  5. Hevener C.C., Alternative Financial Vehicles: Rotating Savings and Credit Associations (ROSCAs), 2006.
  6. Kedir A., Disney R., and Dasgupta I., Why use ROSCAs when you can use banks? Theory and evidence from Ethiopia, 2011, http://papers.ssrn. com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1867036.
  7. Koike S., Nakamaru M., Otaka T., Shimao H., Shimomura K., and Yamato T., Reciprocity and Exclusion in Informal Financial Institutions: An Experimental Study of Rotating Savings and Credit Associations, 2015.
  8. Ksoll C., Lilleør H.B., Lønborg J.H., and Rasmussen O.D., Impact of Village Savings and Loans Associations: Evidence from a Cluster Randomized Trial, Working paper, 2013, vol. No. 56.
  9. Lukytawati, and Anggraeni, Factors Influencing Participation and Credit Constraints of a Financial Self-Help Group in a Remote Rural Area: The Case of ROSCA and ASCRA in Kemang Village West Java, „Journal of Applied Sciences,” 2009, t.9, pp. 2067-2077.
  10. Ramírez B.R.M., and Fleischer-Proaño L., Saving Together: Group-Based Approaches to Promote Youth Savings, 2013.
  11. Rasyid M., Impact Of Public Transfer On Rotating Saviings And Credit Associations (ROSCAS): The Indonesia Household Case, „Proceedings of the Australian Academy of Business and Social Sciences Conference 2014,” 2014.
  12. Tufano P., and Schneider D., Using Financial Innovation to Support Savers: From Coercion to Excitement, 2008.
  13. www.gdrc.org/icm/rosca/rosca-names.html