Zarządzanie ryzykiem finansowym: Dochodzenie roszczeń w drodze arbitrażu

NZB 2016/01

Zarządzanie ryzykiem finansowym: Dochodzenie roszczeń w drodze arbitrażu

Spory między kontrahentami są częścią obrotu gospodarczego. Jednym z alternatywnych sposobów ich rozwiązywania jest sądownictwo polubowne.

Monika Grabowska

Sąd polubowny nazywany jest również sądem arbitrażowym lub krócej – arbitrażem. Pojęcie to obejmuje zarówno stałe (zinstytucjonalizowane) sądy arbitrażowe, jak i arbitraż ad hoc powoływany przez strony do rozstrzygnięcia konkretnej sprawy. W przypadku stałych sądów polubownych istotne znaczenie mają regulaminy obowiązujące w postępowaniach przed nimi.

nzb.2016.p1.foto.051.a.267x

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Monika Grabowska

Radca prawny w Centrum Prawa
Bankowego i Informacji Sp. z o.o.;
sekretarz Sądu Polubownego
(Arbitrażowego) przy Związku
Banków Polskich.

Istota sądu arbitrażowego

Sąd polubowny jest organem orzekającym, który nie ma przymiotu sądu państwowego, co oznacza, że nie jest związany przepisami o postępowaniu przed nim. Jego kompetencja do rozpoznania sporu zasadniczo jest oparta na umowie stron stosunku prawnego, a nie na przepisach prawa. Dodatkowo niezbędna jest jednak odpowiednia regulacja prawna, która zezwoli na poddanie sporów pod rozstrzygnięcia sądu polubownego oraz przyzna jego wyrokowi moc prawną na równi z wyrokiem sądu państwowego. Zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania cywilnego1 pod rozstrzygnięcie sądu polubownego można poddać zarówno spory o prawa majątkowe, z wyjątkiem spraw o alimenty, jak i niemajątkowe – jednakże tylko o tyle, o ile mogłyby one być przedmiotem ugody sądowej.

Sądownictwo polubowne cieszy się zainteresowaniem ze strony uczestników obrotu cywilnoprawnego względu na szybkość postępowania, jego odformalizowanie, niższe i przewidywalne z góry koszty, wyłączenie jawności postępowania, możność – dzięki fachowej wiedzy arbitrów – dostosowania rozstrzygnięcia do specyfiki sprawy czy dopuszczalność orzekania na zasadach słuszności. Poufność postępowania gwarantuje poszanowanie interesów obu stron i tajemnic handlowych. Zaletą jest także możliwość kształtowania przez strony zasad postępowania, według których ich spór zostanie rozstrzygnięty – między innymi poprzez określenie arbitrów rozstrzygających sprawę w granicach przyznanych im uprawnień, zasad postępowania dowodowego czy miejsca posiedzeń sądu. Rozprawa może toczyć się w języku obcym.

Sąd Polubowny (Arbitrażowy) przy Związku Banków Polskich

W Polsce istnieje wiele sądów arbitrażowych. Większość z nich stała się sądami regionalnymi lub branżowymi, które wyspecjalizowały się w konkretnych rodzajach sporów. Kilka z nich stało się sądami o zasięgu ogólnopolskim – między innymi Sąd Polubowny (Arbitrażowy) przy Związku Banków Polskich, powołany uchwałą Walnego Zgromadzenia Związku Banków Polskich 6 marca 1992 r.

Na początku pomyślany był jako sąd branżowy, który miał pomagać w rozwiązywaniu sporów pomiędzy bankami, podmiotami skupionymi w izbie gospodarczej, jaką jest Na początku pomyślany był jako sąd branżowy, który miał pomagać w rozwiązywaniu sporów pomiędzy bankami, podmiotami skupionymi w izbie gospodarczej, jaką jest ZBP. Instytucje te, w porównaniu do innych uczestników obrotu gospodarczego, zawierały niezwykle dużo umów. Wiele z nich to były umowy ustandaryzowane, niemniej jednak zdarzały się specjalistyczne, rzadko spotykane, których przygotowanie i wykonanie wymagało pracy i wysiłku wielu osób, bądź obarczone było wieloma rodzajami ryzyka trudnego do oszacowania. W przypadku sporów pojawiających się na tle tego typu stosunków umownych ich rozstrzyganie przez sądy powszechne mogło być utrudnione z uwagi na konieczność zasięgnięcia opinii biegłych w wypadkach wymagających wiadomości specjalnych, a także mogło narazić instytucje na utratę reputacji poprzez upublicznienie sporu. Sąd Polubowny przy ZBP stał się sądem wyspecjalizowanym w rozstrzyganiu tych sporów. Od początku swego istnienia rozstrzygnął ponad 150 sporów dotyczących m.in. zabezpieczenia wierzytelności, obrotu elektronicznego, kart płatniczych, obrotu papierami wartościowymi oraz pochodnymi instrumentami finansowymi. Kilka lat temu pojawił się poważny problem w zakresie umów o opcje walutowe. Zespoły orzekające musiały w tej dziedzinie podjąć nowatorskie interpretacje przy rozstrzyganiu wątpliwości, w jakim zakresie znajdują zastosowanie standardy prawa europejskiego wynikające z dyrektyw UE.

Początkowo głównym celem sądu było efektywne rozpatrywanie sporów wynikających z umów o charakterze finansowym, ale stopniowo ewoluował i dziś jest postrzegany jako uniwersalny sąd krajowy, który rozstrzyga spory nie tylko między bankami, ale również między instytucjami finansowymi i przedsiębiorcami oraz samymi przedsiębiorcami niebędącymi bankami. To, że rozstrzyga także sprawy podmiotów niebędących członkami Związku Banków Polskich, wynika ze wzrastającego jego autorytetu. Strony same decydują o poddaniu ewentualnych sporów pod rozstrzygnięcia tego właśnie sądu – przez dokonywanie odpowiednich zapisów w umowach zawieranych z kontrahentami.

Sądem Polubownym przy ZBP kieruje prezydium, które składa się z prezesa oraz dwóch wiceprezesów. Prezesem od 2005 r. jest prof. dr hab. Andrzej Bierć z Instytutu Nauk Prawnych PAN – wybitny specjalista w dziedzinie prawa cywilnego i gospodarczego, kierownik Zakładu Europejskiego i Polskiego Prawa Prywatnego w Instytucie Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk, wieloletni sekretarz i członek Rady Legislacyjnej przy Prezesie Rady Ministrów, a także członek Zespołu ds. Reformy Prawa Bankowego przy Prezesie NBP. Wiceprezesami są: Andrzej Jankowski – radca prawny, specjalista z zakresu prawa cywilnego, bankowego i gospodarczego, a także współtwórca Sądu Polubownego przy ZBP oraz Wiesław Błaszczyk – adwokat zajmujący się obsługą prawną wielu podmiotów gospodarczych, również z sektora bankowego, prawnik o bardzo szerokiej wiedzy teoretycznej i praktycznej z zakresu cywilnego prawa materialnego i procesowego.

Klauzula arbitrażowa

To inaczej zapis na sąd polubowny. Jest on warunkiem koniecznym do złożenia pozwu. W klauzuli tej musi być wskazany przedmiot sporu bądź stosunek prawny (umowa), z którego spór wyniknął lub może wyniknąć. W zapisie można wskazać stały sąd polubowny jako właściwy do rozstrzygnięcia sporu. W przypadku Sądu Polubownego przy Związku Banków Polskich wykorzystywana powszechnie jest klauzula arbitrażowa (patrz ramka), choć należy pamiętać, że jest ona jedynie przykładem. Klauzula arbitrażowa może zawierać bowiem dodatkowe postanowienia – liczbę arbitrów, miejsce postępowania, język itd.

Lista arbitrów

Bardzo ważną kwestią jest możliwość wyboru przez strony arbitrów rozstrzygających spór. Jeśli nie postanowią one inaczej, to wybierają po równej ich liczbie (najczęściej po jednym), oni zaś wybierają arbitra przewodniczącego, który zarządza postępowaniem.

Klauzula arbitrażowa Wszelkie spory wynikające z niniejszej umowy lub w związku z nią będą rozstrzygane przez Sąd Polubowny (Arbitrażowy) przy Związku Banków Polskich w Warszawie, według regulaminu tego sądu obowiązującego w dniu wniesienia pozwu

Wśród arbitrów Sądu Polubownego przy ZBP są wybitni teoretycy prawa, profesorowie łączący swoją działalność naukową z praktyką sądową. A także znakomici praktycy – specjaliści o dużym autorytecie, wyspecjalizowani w sprawach rynku kapitałowego i nie tylko. Posiadają oni niezbędną wiedzę i doświadczenie w rozpatrywaniu spraw arbitrażowych, a niektórzy z nich rozstrzygają spory także w innych krajowych sądach polubownych, np. w Sądzie Arbitrażowym przy KIG, który jest najstarszy w Polsce. Pozyskane grono wybitnych arbitrów rekomendowanych przez Sąd Polubowny przy ZBP ma wpływ na orzecznictwo i postrzeganie sądu w środowisku prawniczym i gospodarczym.

Listę arbitrów prowadzi sekretariat sądu, jest ona dostępna także na stronie internetowej www.spzbp.pl. Strony nie muszą jednak ograniczać się do listy i mogą wyznaczyć jako arbitra osobę, którą darzą dużym zaufaniem, bądź ze względu na jej profesjonalizm. Sąd w żaden sposób nie ogranicza kręgu osób, które mogą być arbitrami (należy mieć na uwadze, że zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania cywilnego arbitrem nie może być sędzia państwowy – wyjątek stanowią sędziowie w stanie spoczynku). Od momentu wyboru na funkcję arbitra osoba ta nie może przyjmować od stron instrukcji co do procedowania w sprawie. To istotna sprawa z perspektywy rozwoju arbitrażu i umacniania jego niezależności. Analogicznie, arbitrzy powołani przez strony postępowania mogą wybrać arbitra przewodniczącego spoza listy arbitrów rekomendowanych przez sąd, co jest kolejnym ważnym atrybutem jego funkcjonowania. Przyjęcie takiego rozwiązania gwarantuje, że strony mogą wybrać według własnego uznania ekspertów z danej dziedziny, co umożliwi przeprowadzenie postępowania na wysokim poziomie merytorycznym, a także maksymalnie otwiera drogę do zachowania zasady równości stron i bezstronności.

Niewątpliwym atrybutem Sądu Polubownego przy ZBP jest regulacja dotycząca postępowania zabezpieczającego, która od lat funkcjonuje w europejskim arbitrażu. Rozwiązanie dotyczy możliwości zabezpieczenia żądań pozwu już z chwilą jego wniesienia, a jeszcze przed ukonstytuowaniem się zespołu arbitrów orzekających merytorycznie. Chodzi o instytucję arbitra do spraw pilnych, który powoływany jest na wniosek strony, która złożyła pozew z wnioskiem o zabezpieczenia powództwa. Taki arbiter jeszcze przed ukonstytuowaniem się składu orzekającego wydaje postanowienie, czy niezbędne jest natychmiastowe wprowadzenie zabezpieczenia majątkowego (np. zablokowanie odpowiednich środków na rachunku bankowym), tak żeby rozstrzygnięcie sądu było realnie zabezpieczone. Może zastosować taki środek zabezpieczający, jaki uzna za właściwy, w tym polegający na zabezpieczeniu dowodów. Oczywiście na postanowienie arbitra ds. pilnych przysługuje zażalenie do Prezydium Sądu Polubownego. Regulamin sądu zakreśla terminy na rozstrzyganie spraw o zabezpieczenie – prezes sądu, jeśli uznaje sąd polubowny za właściwy, powołuje arbitra ds. pilnych w ciągu dwóch dni roboczych od otrzymania przez sąd stosownego wniosku, a arbiter ds. pilnych wydaje odpowiednie postanowienie w przedmiocie zabezpieczenia nie później niż w ciągu 7 dni roboczych od doręczenia mu wniosku. Postanowienie arbitra ds. pilnych o zastosowaniu środka zabezpieczającego staje się wiążące dla stron z chwilą jego doręczenia, a postanowienie to zobowiązane są wykonać bez zbędnej zwłoki. Sąd polubowny rozpoznający sprawę nie jest związany ustaleniami arbitra ds. pilnych.

nzb.2016..p1.foto.053.a.400xSprawność postępowania

Oprócz rekomendowanej listy arbitrów o odpowiednim i uznanym poziomie merytorycznym i etycznym, największym atutem arbitrażu jest sprawność rozpatrywania spraw oraz poufność. Sąd arbitrażowy dzięki elastycznej procedurze prowadzi do porozumienia stron, nie zamykając możliwości współpracy pomiędzy nimi w przyszłości.

Rozstrzyganie sporu przez Sąd Polubowny przy ZBP pozwala obniżyć koszty postępowania (są znacząco niższe niż w sądach powszechnych i pozostałych wiodących sądach polubownych w Polsce), a także przyspieszyć czas rozstrzygania sporu w stosunku do terminu rozpoznawania sporu przez sądy powszechne. Możliwe jest ograniczenie środków dowodowych – nie ma bowiem konieczności przeprowadzania dowodu z opinii biegłego w sytuacji, w której arbitrzy wybrani przez strony będą ekspertami w zakresie danej umowy (np. rachunkowości, księgowości, rzeczoznawcy etc.). Ważne jest to, że skład orzekający – jeżeli strony pozytywnie odniosą się do tego pomysłu – może rozstrzygnąć sprawę bez przeprowadzania rozprawy. Wtedy rozstrzygnięcie dokonuje się tylko na podstawie dokumentów doręczonych przez strony arbitrom. Wszystko to, w połączeniu z ograniczeniem formalizmów w toku postępowania, prowadzi do podniesienia efektywności rozstrzygania sporu.

Postępowanie przed sądem polubownym kończy się wyrokiem mającym moc orzeczenia sądu powszechnego. Może również zakończyć się na mocy ugody zawartej pomiędzy stronami.

Sądownictwo polubowne na terenie naszego kraju dopiero się rozwija. Z uwagi na swoją fachowość i umiejętność oceny skomplikowanych niekiedy spraw arbitraż jest alternatywą dla sądów państwowych i będzie się w dalszym ciągu rozwijał.

Szczegółowe informacje na temat regulaminu i działalności Sądu Polubownego przy ZBP dostępne są na stronie internetowej www.spzbp. pl lub w sekretariacie sądu: Sąd Polubowny (Arbitrażowy) przy Związku Banków Polskich, ul. Kruczkowskiego 8; 00-380 Warszawa, tel. 22 48 68 415; 22 48 68 417.


1 Do postępowań przed sądem polubownym prowadzonych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej zastosowanie mają przepisy o sądzie polubownym zawarte w części piątej Ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Oprócz tych przepisów w sprawach dotyczących międzynarodowego postępowania arbitrażowego znajdują zastosowanie także postanowienia umów międzynarodowych wiążących Rzeczypospolitą Polską, jak np. Konwencja europejska o międzynarodowym arbitrażu handlowym, sporządzona w Genewie 21 kwietnia 1964 r.