Zarządzanie ryzykiem finansowym: Kapitał przetrwania firmy a rola banku

NZB 2016/01

Zarządzanie ryzykiem finansowym: Kapitał przetrwania firmy a rola banku

Realizacją europejskiej zasady "drugiej szansy" dla przedsiębiorców w Polsce jest nowe Prawo restrukturyzacyjne. Zmienia ono filozofię podejścia do restrukturyzacji firm. Celem takich postępowań, oprócz zaspokojenia wierzycieli, ma być przede wszystkim wsparcie działań naprawczych i pozostawienie podmiotów w obrocie gospodarczym. Nowe przepisy mają realizować strategię gospodarczą państwa, ukierunkowaną na ochronę przedsiębiorców, miejsc pracy, kapitału intelektualnego i know-how.

Prof. ndzw. dr hab. Piotr Masiukiewicz,
Instytut Zarządzania Wartością SGH

W Polsce około 300-350 tys. firm każdego roku rozpoczyna i tyle samo kończy działalność. Często kryzysowa sytuacja w przedsiębiorstwie jest zbiegiem wielu okoliczności, a liczne z nich to czynniki zewnętrzne, na które firma nie miała wpływu i wtedy rzeczywiście warto rzucić koło ratunkowe, którego wyrazem są postępowania naprawcze opisane w ustawie Prawo restrukturyzacyjne. Oczywiście wykluczone z pomocy i korzystania ze ścieżek restrukturyzacji naprawczej powinny być przedsiębiorstwa, w których występują reżyserowany kryzys lub bankructwo.

Nowe regulacje i rekomendacje Unii Europejskiej dotyczące drugiej szansy i rozwiązania instytucjonalne procesów naprawczych zalecające ich wsparcie nie były dostatecznie spopularyzowane i dopiero są wdrażane w Polsce. Podejście Komisji Europejskiej do spraw upadłościowych można uznać za rewolucyjne, bowiem prawna upadłość ma być ostatecznością; jeśli wyczerpano drogi pomocy przedsiębiorcy.

Przedsiębiorstwa i banki w Polsce otrzymały nowe instrumenty prawne i finansowe w wyniku ustawy Prawo restrukturyzacyjne, która wejdzie w życie od 2016 r.; uchylono też stare, nieżyciowe przepisy o postępowaniu naprawczym.

Priorytetem w wyniku tej ustawy mają być procesy restrukturyzacyjno- naprawcze zamiast upadłości. Wprowadzono cztery ścieżki restrukturyzacji przedsiębiorstw:

  1. postępowanie o zatwierdzenie układu,
  2. przyspieszone postępowanie układowe,
  3. postępowanie układowe (w trybie zwykłym),
  4. postępowanie sanacyjne.

Ustawa wprowadziła wiele korzystnych rozwiązań dla przedsiębiorstw; między innymi:

  • zmiany podatkowe – uchylenie przepisu o opodatkowaniu kwoty umorzenia zaległych wierzytelności,
  • skrócenie terminów sądowych, niska stała opłata za wniosek o układ – 1000 zł,
  • niedopuszczalność wypowiadania niektórych umów, np. kredytowych, leasingowych,
  • umorzenie egzekucji jako skutek układu, ochrona wierzycieli nieobjętych układem,
  • w postępowaniu przyspieszonym nie ma obowiązku spisu inwentarza,
  • możliwość pomocy publicznej – de minimis,
  • uprzywilejowanie co do zwrotu finansowania udzielonego w ramach postępowania restrukturyzacyjnego na wypadek upadłości,
  • powołanie centralnego rejestru restrukturyzacji i upadłości,
  • inne korzystne dla przedsiębiorstw rozwiązania.

Prawo restrukturyzacyjne, oprócz wspomnianych wcześniej czterech procedur naprawczych do wyboru, daje możliwość skorzystania z doradcy restrukturyzacyjnego. W momencie otwarcia postępowania restrukturyzacyjnego znaczny ciężar postępowania spoczywa na doradcy; ponieważ nadrzędnym celem jest zawarcie układu z wierzycielami.

Zgodnie też z zasadą przetrwania, sformułowaną przez H.I. Ansoffa: „jeżeli jakakolwiek organizacja staje wobec perspektywy likwidacji, to koncentruje całą swoją energię na poszukiwaniu drogi przetrwania”. Cele rządu i przedsiębiorcy stają się tu zbieżne, ale potrzebny jest tzw. kapitał na przetrwanie.

Funkcje restrukturyzacyjne banków

Przyczyny kryzysów są w przedsiębiorstwach zróżnicowane; w większości decydujące są czynniki zewnętrzne. W Polsce za przyczynę działań naprawczych można uznać wysokie zadłużenie i nieregulowanie zobowiązań; w przypadku zaś przedsiębiorstw działających na rynkach zachodnich do kluczowych czynników determinujących działania restrukturyzacyjne zaliczyć można: brak płynności, zagrożenie przejęciem i niewłaściwy system zarządzania. Banki i kasy (np. SKOK) są tymi instytucjami, które mogą dostarczyć przedsiębiorstwom w kłopotach kapitał dla przetrwania kryzysu. Do ważniejszych argumentów za aktywnym udziałem banków w procesie naprawczym należą:

  • możliwość odzyskania wierzytelności dzięki wsparciu programu restrukturyzacji naprawczej,
  • utrzymanie długoterminowych relacji z klientem – firmą o ugruntowanej pozycji na rynku, która ma przejściowe kłopoty finansowe,
  • przesłanki społecznej odpowiedzialności biznesu (np. ważna działalność firmy w danej społeczności, utrzymanie zatrudnienia i inne), zgodnie z koncepcją społecznej odpowiedzialności biznesu,
  • zachowanie wartości niematerialnej banku, jaką jest wartość klientów,
  • zwiększenie konkurencyjności na rynku kredytowym,
  • umocnienie zaufania do banku wśród klientów korporacyjnych.

Główną negatywną przesłanką z punktu widzenia banku jest znaczne odroczenie w czasie potencjalnych zysków ze współpracy z przedsiębiorcą przeżywającym kryzys oraz ograniczenia dotyczące własnego współczynnika adekwatności kapitałowej.

Bank współpracujący z przedsiębiorstwem może zastosować różne strategie postępowania w sytuacji kryzysu i potrzeby wprowadzenia procesu naprawczego u klienta; z punktu widzenia efektywności procesu naprawczego, najbardziej pożądana jest aktywna rola banku w tym procesie. Dla przedsiębiorstwa udział banku w procesie naprawczym oznacza, że:

  • bank pełni rolę stabilizatora zmian restrukturyzacyjnych w przedsiębiorstwie,
  • proces naprawczy jest uwiarygodniony przez bank wobec innych interesariuszy przedsiębiorstwa,
  • bank zapewnia dźwignię finansową dla realizacji programu naprawczego,
  • bank kontroluje realizację programu naprawczego.

Bank ma do dyspozycji szereg instrumentów wsparcia procesu naprawczego (tabl. 1), tj.: podjęcie restrukturyzacji dotychczasowego zadłużenia (konwersja długu, konsolidacja, umorzenie części odsetek, ponowne rozłożenie na raty, sekurytyzacja i inne), dokredytowanie, zażądanie udziału w radzie nadzorczej i na walnych zgromadzeniach, doradztwo w zakresie restrukturyzacji finansowej i inne. Ma też do dyspozycji instrumenty pozafinansowe, na przykład udział w radzie nadzorczej, usługi doradcze i inne.

nzb.2016.p1.tabela.043.aSkutecznym (chociaż jeszcze mało znanym) instrumentem do stosowania przez banki mógłby być model wspomagania P&A (purchase & assumption), czyli udział w stratach i zyskach banku przy wejściu kapitałowym. Jeśli bank przejmujący czasowo na własność przedsiębiorstwo obawia się, że poniesie straty, to może ubezpieczyć się lub uzyskać gwarancję z funduszu gwarancyjnego dotyczącą częściowej kompensacji strat.

Analizy wymaga projekt utworzenia państwowego lub publiczno- prywatnego funduszu złych długów, który mógłby prowadzić oddłużanie małych i średnich firm; szczególnie w sytuacji gdy zatory płatnicze powstają w wyniku nieterminowych płatności ze strony instytucji publicznych. Brak jest w kraju rozwiniętej struktury firm doradczych (company doctors), które wspierałyby koncepcyjnie programy restrukturyzacyjne; chociaż co najmniej kilkanaście takich firm funkcjonowało w ostatnich latach. Ważną rolę mogłyby spełniać urzędy skarbowe w procesie restrukturyzacji, ale zwykle ich polityka polega na natychmiastowej windykacji podatków.

Pomoc banków w praktyce

Badania przeprowadzone przez autora w ramach grantu Narodowego Centrum Nauki zrealizowanego w Kolegium Nauk o Przedsiębiorstwie SGH, przy współpracy z firmą badawczą Indicator w 2015 r. obejmowały między innymi ocenę przez przedsiębiorstwa zakresu udzielanej im pomocy przez banki w sytuacjach kryzysowych. Badanie przeprowadzono w 609 firmach w podziale na trzy grupy: mikro (1-9 pracowników), małe (10-49 pracowników) oraz średnie firmy. Ogólna ocena współpracy z bankiem finansującym, w świetle wymienianego badania, wypadła dość dobrze. Aż 75% badanych mikro i średnich firm stwierdziło, że może liczyć na pomoc w restrukturyzacji finansowej; chociaż procent niemających zdania w tej sprawie był dość wysoki (17% wśród małych firm; zob. tabela 2).

nzb.2016.p1.tabela.044.aWydłużenie okresu spłaty oraz zawieszenie spłaty kapitału były najczęstszymi formami restrukturyzacji stosowanymi przez banki finansujące przedsiębiorstwa (tabela 3). Należy zwrócić uwagę, że większość badanych przedsiębiorstw (76-93%) nie miała przeterminowanych zobowiązań wobec banków. W sektorze małych firm 10% badanych nie korzystało z żadnych form restrukturyzacji ze strony banku – mimo przeterminowanych zobowiązań.

nzb.2016.p1.tabela.044.bNa pytanie o formy pomocy przez bank, z jakich korzystało przedsiębiorstwo w okresie ostatnich 3 lat – jeśli było dotknięte kryzysem (dotyczyło to dodatkowej dźwigni finansowej), przedsiębiorstwa najczęściej wskazywały udzielenie gwarancji kredytowej przez bank, konsolidację kredytów z różnych banków i ponowne raty oraz zwiększenie dotychczasowego kredytu (tabela 4). Reasumując, przedsiębiorstwa mające w znacznej części, co wykazały badania, problemy z zatorami płatniczymi, dbały jednak o terminową spłatę wierzytelności wobec swojego najważniejszego wierzyciela – banku. Badane firmy w przeważającej większości były zadowolone ze współpracy z bankami.

nzb.2016.p1.tabela.045.aKapitał przetrwania

Polskie przedsiębiorstwa i banki mają nowe możliwości realizowania procesów restrukturyzacji naprawczej i powinny z nich korzystać w interesie całej gospodarki. Nie będzie to możliwe bez dźwigni finansowej restrukturyzacji. Ta dźwignia finansowa jest też określana mianem kapitału przetrwania; który mogą dostarczyć albo dotychczasowi właściciele, albo banki. Banki powinny określić pulę ryzyka, które mogą zaangażować w restrukturyzację swoich klientów. Ocena dostępności do kredytu przez małe i średnie przedsiębiorstwa oraz ocena udziału banków w restrukturyzacji firm w świetle najnowszych badań w Polsce wypada dość dobrze. Nie oznacza to, że nie należy podejmować działań likwidujących istniejące jeszcze bariery w tym obszarze. Potrzebne są szerokie szkolenia w zakresie nowego prawa restrukturyzacyjnego, także dotyczące nowych możliwości finansowania restrukturyzacji przez PARP. Motywacją dla banków do udziału w restrukturyzacji firm byłoby zwolnienie aktywów (kredytów) banku dotyczących tych firm z podatku bankowego oraz z opłaty ostrożnościowej.

Realizacja misji społecznej odpowiedzialności biznesu przez banki, uzasadnia ich szerszy udział w procesach restrukturyzacji przedsiębiorstw w interesie gospodarki, ale i samych banków.