Bank Watykański przez otwarte drzwi: Instituto per le Opere di Religione Pieniądze Papieża

NBS 2014/04

Przypuszcza się, że jednym z powodów abdykacji papieża Benedykta XVI były kłopoty Stolicy Apostolskiej z Instytutem Dzieł Religijnych (Instituto per le Opere di Religione - IOR), potocznie nazywanym Bankiem Watykańskim.

Przypuszcza się, że jednym z powodów abdykacji papieża Benedykta XVI były kłopoty Stolicy Apostolskiej z Instytutem Dzieł Religijnych (Instituto per le Opere di Religione - IOR), potocznie nazywanym Bankiem Watykańskim.

Prof. UG dr hab. Eugeniusz Gostomski

IOR - zgodnie z żądaniem papieża Franciszka musi działać całkowicie w harmonii z misją i etyką Kościoła Katolickiego. Jak napisał prezes Ernst van Freyberg w pierwszym w historii Banku Watykańskiego opublikowanym sprawozdaniu finansowym: "Bank ten zasługuje na godne miejsca na światowej mapie finansowej."

nbs.2014.04.foto.040.252x40Finanse pobożne

Poprzednikiem Instytutu Dzieł Religijnych była utworzona w 1887 r. przez papieża Leona XIII Komisja do Spraw Pobożnych, która w 1908 r. przez papieża Piusa X przekształcona została w Administrację Dzieł Religijnych (AOR). Głównym zadaniem tych instytucji było scentralizowane zarządzanie majątkiem pozostałym po likwidacji przez Włochy w 1870 r. Państwa Kościelnego. AOR nie był jednak bankiem. W 1942 r. papież Pius XII przekształcił AOR w Instytut Dzieł Religijnych, który od 1944 r. funkcjonuje jako bank. Z czasem aktywa Banku Watykańskiego dzięki otrzymywanym od rządu włoskiego rekompensatom za przejęty przez Włochy majątek po Państwie Kościelnym i umiejętnemu inwestowaniu środków przez dyrektora IOR Bernardino Nagara uległy znacznemu powiększeniu. W 1990 r. za pontyfikatu Jana Pawła II przyjęto nowy statut banku i gruntowanie zmieniono jego strukturę organizacyjną.

Najważniejszym organem IOR jest Komisja Kardynalska złożona z pięciu mianowanych przez papieża kardynałów. Komisja powołuje i odwołuje członków Rady Nadzorczej oraz Prałata, który pełni funkcję sekretarza Komisji Kardynalskiej i składa jej sprawozdania z posiedzeń Rady Nadzorczej. Działalnością operacyjną IOR zarządza Dyrekcja Generalna złożona z prezesa i wiceprezesa, którzy są powoływani przez Radę Nadzorczą za zgodą Komisji Kardynalskiej. Obecnie przewodniczącym Rady Nadzorczej i jednocześnie z polecenia papieża Franciszka pełniącym tymczasową funkcję prezesa Banku Watykańskiego jest niemiecki arystokrata, przemysłowiec i finansista Ernst von Freyberg.

Instytut Dzieł Religijnych nie należy do struktury Kurii Rzymskiej. Ma on cechy banku, w formie spółki akcyjnej, ale nie posiada akcjonariuszy. Jedynym jego właścicielem jest sam papież.

Bank Watykański jest stosunkowo niedużą instytucją finansową. Jego aktywa na koniec 2012 r. wynosiły prawie 5 mld euro, a kapitał własny był na poziomie 769 mln euro. Instytut Dzieł Religijnych obecnie zatrudnia 114 pracowników. Działa on wyłącznie na terytorium Watykanu, poza centralą nie posiada żadnych oddziałów czy placówek bankowych. IOR często w mediach jest błędnie przedstawiany jako bank centralny Watykanu. Należy podkreślić, że Watykan nie posiada ani własnej waluty, ani banku centralnego. Na mocy porozumienia z Europejskim Bankiem Centralnym oficjalną walutą Watykanu jest euro. Watykan może emitować monety euro, co jest jednym, obok wpływów z biletów wstępu do muzeów watykańskich, ze źródeł dochodów państwa watykańskiego. Finansami Watykanu zajmuje się Administracja Majątkiem Stolicy Apostolskiej (Administrazione del Patrimonio Dela Sedi Apostolica), a jego bieżącą obsługę bankową prowadzi Deutsche Bank.

nbs.2014.04.foto.041.269x40Spółka bez akcjonariuszy

Instytut Dzieł Religijnych nie należy do struktury Kurii Rzymskiej. Ma on cechy banku, w formie spółki akcyjnej, ale nie posiada akcjonariuszy. Jedynym jego właścicielem jest sam papież. Zgodnie ze statutem wszystkie wypracowane zyski, które nie zostają stezauryzowane, są przyznawane na "religijną działalność miłosierdzia". W szczególności chodzi tutaj o pomoc uchodźcom, ludziom prześladowanym, ofiarom wojny i różnym kościołom narodowym potrzebującym wsparcia finansowego z zewnątrz. Czynniki te legły już u podstaw powołania do życia IOR przez papieża Piusa XII, np. z wypracowanego przez Bank Watykański w 2012 r. zysku w wysokości 86,6 mln euro 54,7 mln euro przekazano do dyspozycji Stolicy Apostolskiej.

IOR jest nietypowym bankiem, o czym świadczą nie tylko specyficzni klienci przez niego obsługiwani, ale także to, iż nie udziela on kredytów. Według danych na koniec 2012 r. bank miał 18900 klientów. Do jego klientów należą instytucje katolickie z całego świata, w tym diecezje, uczelnie katolickie i zakony, które przez bank mogą szybko i tanio transferować pieniądze do swoich klasztorów rozrzuconych po wszystkich kontynentach. Klientami IOR są też pracownicy watykańscy, dyplomaci akredytowani przy Stolicy Apostolskiej, księża i siostry zakonne.

Watykan, za sprawą banku IOR był postrzegany jako wygodny w Europie raj podatkowy, przyciągający pieniądze pochodzące z nielegalnych i nieopodatkowanych dochodów. W swej liczącej 70 lat historii kilkakrotnie był wplątywany w międzynarodowe skandale i niejasne interesy.

Działalność IOR koncentruje się na przyjmowaniu lokat, bezpiecznym inwestowaniu środków finansowych i dokonywaniu transferów pieniężnych do beneficjentów w różnych zakątkach globu ziemskiego. Bank Watykański znany jest z bardzo konserwatywnej polityki lokowania pieniędzy - w grę wchodzą głównie papiery wartościowe wiarygodnych emitentów o stałym oprocentowaniu oraz lokaty na rachunkach bankowych. Tylko 6 proc. środków, jak wynika z opublikowanego 1 października 2013 r. bilansu IOR, zostało zainwestowane z akcje. Jeżeli zaś idzie o transfery pieniędzy dokonywane przez Bank Watykański w skali całego świata, są one związane z ogólnoświatowym charakterem Stolicy Apostolskiej, która prowadzi działalność na całym świecie, także w krajach objętych międzynarodowymi sankcjami ekonomicznymi, gdzie również pracują misjonarze katoliccy i tysiące ludzi dotkniętych wojną oczekuje pomocy charytatywnej. IOR emituje również własne karty płatnicze i na terenie Watykanu obsługuje 80 terminali bankomatowych, które zlokalizowane są w często odwiedzanych miejscach tego minipaństwa.

nbs.2014.04.foto.042.250xNielegalne transfery

Funkcjonowanie IOR do niedawna nie była przejrzyste, co częściowo wynikało z tego, iż oficjalne kontakty finansowe Watykanu ze wspólnotami katolickimi w państwach komunistycznych, islamskich czy w krajach rządzonych przez dyktatorów w Afryce bądź Ameryce Łacińskiej były utrudnione. IOR stworzył więc skomplikowane kanały transferu pieniędzy, które później często bez wiedzy Stolicy Apostolskiej były wykorzystywane przez tajne służby różnych państw. W prasie zachodniej można znaleźć przypuszczenia, iż Bank Watykański był wykorzystywany przez tajne służby amerykańskie do finansowania podziemnej Solidarności w Polsce.

IOR przez wiele lat nie miał dobrej opinii w świecie finansów. Natomiast katolicy we Włoszech i innych krajach ze względu na nieujawnianie danych o jego działalności mało o nim wiedzieli. Właśnie za sprawą IOR Watykan był postrzegany jako wygodny w Europie raj podatkowy, przyciągający pieniądze pochodzące z nielegalnych i nieopodatkowanych dochodów. W swej liczącej 70 lat historii kilkakrotnie był wplątywany w międzynarodowe skandale i niejasne interesy, za co mocno go krytykowano. Przeszłość banku jest silnie zaznaczona kontrowersyjną postacią byłego ochroniarza papieży, amerykańskiego arcybiskupa Paula Marcinkusa. Jego współpracownikami byli m.in. szef Banku Ambrosiano Roberto Calvi i człowiek sycylijskiej mafii Michele Sindona, którzy - jak się później okazało - wykorzystywali IOR do prania brudnych pieniędzy mafii sycylijskiej, pochodzących z przemytu narkotyków. Transferowali oni poprzez Bank Watykański milionowe kwoty brudnych pieniędzy z Włoch do Szwajcarii i na Wyspy Bahama, wykorzystując fakt, iż IOR nie podlegał włoskiemu nadzorowi bankowemu. Ostatecznie na transakcjach z bankiem Ambrosiano IOR stracił ponad 240 mln USD, a sam arcybiskup Marcinkus został oskarżony przez włoski wymiar sprawiedliwości za pomoc w doprowadzeniu do celowego bankructwa banku Ambrosiano.

Głośna afera z udziałem Banku Watykańskiego wybuchła w czerwcu 2013 r., kiedy zatrzymany został przez włoską policję były wysokiej rangi urzędnik watykański ksiądz Scarano wraz z dwoma wspólnikami. Są oni podejrzani o próbę prania pieniędzy, ponieważ usiłowali nielegalnie przewieźć prywatnym samolotem 20 mln euro ze Szwajcarii do Włoch. Kwota ta należała do trzech armatorów z Salermo, którzy prawdopodobnie dokonywali oszustw podatkowych. Armatorzy ci regularnie wpłacali różne sumy na konto księdza Scarano w IOR. Reakcją na powyższe zatrzymania było ustąpienie ze stanowiska dyrektora i wicedyrektora Banku Watykańskiego.

nbs.2014.04.foto.043.269x400Powrót do Ewangelii

Wcześniej, bo w styczniu 2013 r., Bank Włoch jako centralny organ sprawujący nadzór bankowy we Włoszech zakazał włoskiej spółce córce Deutsche Banku rozliczania transakcji realizowanych za pośrednictwem bankomatów IOR, co w praktyce oznaczało wyłączenie wszystkich watykańskich bankomatów, a ponadto zażądał znacznego zredukowania transferów międzynarodowych zlecanych przez Bank Watykański. Przesłanką tej decyzji był zarzut, iż w IOR brak było organu sprawującego nadzór nad przestrzeganiem procedur przeciwdziałających praniu pieniędzy. 12 lutego 2013 r. w dzień abdykacji papieża Benedykta XVI watykańskie bankomaty zostały ponownie włączone, a rozliczanie transakcji powierzono jednemu ze szwajcarskich banków.

Jeszcze za pontyfikatu Benedykta XVI w styczniu 2011 r. w trosce o zapewnienie pełniej przejrzystości i wiarygodności działań IOR w Watykanie rozpoczął funkcjonowanie Urząd Informacji Finansowej, którego zadaniem jest kontrola nie tylko działalności Banku Watykańskiego, ale także pozostałych watykańskich instytucji finansowych. Kierowanie tym urzędem powierzono wybitnemu szwajcarskiemu specjaliście od przeciwdziałania praniu pieniędzy Rene Brülhartowi. W czerwcu 2013 r. papież Franciszek w trosce o to, by zasady Ewangelii obowiązywały także w sferze finansowej, powołał specjalną komisję, której zadaniem jest przygotowanie gruntownej reformy Banku Watykańskiego. Komisji przewodniczy włoski kardynał Raffaele Farina, a w jej skład wchodzą jeszcze cztery osoby, w tym profesor prawa z Harvardu, Mary Ann Glendon.

Bank Watykański od około trzech lat znajduje się w stadium głębokiej reformy, która musi doprowadzić do tego, iż stanie się on w pełni uczciwą i przejrzystą instytucją finansową, działającą w duchu Ewangelii i dostosowaną do wymagań współczesności. Bank, za którym stoi autorytet papieża, nie może być podejrzewany o pranie brudnych pieniędzy i przyczyniać się do unikania płacenia podatków. W ostatnim czasie uczyniono wiele, by jego działalność była zgodna z misją Kościoła Katolickiego. IOR wypowiedział już prowadzenie konta 900 problematycznym klientom. Stanowi to skutek prowadzonej od maja 2013 r. intensywnej kontroli pod kątem przeciwdziałania praniu pieniędzy. Wśród zamkniętych kont znajdują się m.in. konta ambasad, z których w przeszłości podejmowano w gotówce nawet pół miliona euro.


Autor jest pracownikiem naukowym Uniwersytetu Gdańskiego i Powiślańskiej Szkoły Wyższej w Kwidzynie.

Udostępnij artykuł: