Bankowcy a edukacja: Narodowa strategia edukacji finansowej – Szansa, którą wciąż możemy wykorzystać

NZB 2017/01

Chyba nic nie odegrało tak ważnej roli w rozwoju edukacji finansowej na świecie jak globalny kryzys finansowy, który wybuchł jesienią 2008 r. w Stanach Zjednoczonych i przetoczył się przez kraje wszystkich kontynentów.

Agnieszka Krawczyk

I choć dzisiaj, po niemal dekadzie od tamtych wydarzeń, chyba nikt nie ma wątpliwości, że w największej mierze przyczyniły się do niego amerykańskie instytucje finansowe oraz niewystarczające regulacje nadzorcze, to edukacja finansowa, jako czynnik budujący społeczną świadomość umożliwiającą odpowiedzialne korzystanie z instrumentów finansowych, stała się jednym z głównych tematów wśród decydentów i instytucji odpowiedzialnych za ochronę rynków finansowych.

OECD nawoływała do zwiększania edukacji finansowej już przed kryzysem

Jedną z głównych instytucji, która jeszcze przed wybuchem kryzysu nawoływała do podnoszenia poziomu edukacji finansowej jest Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (ang. Organisation for Economic Co-operation and Development; OECD), która w ramach powołanej w 2008 r. Międzynarodowej Grupy ds. Edukacji Finansowej (ang. International Network on Financial Education; INFE) prowadzi badania oraz wspiera rozwój edukacji finansowej wśród swoich członków i jest platformą wymiany doświadczeń pomiędzy krajami w tym zakresie. Obecnie do grupy należy ponad 240 instytucji z ponad 110 krajów. Już w 2005 r. ukazała się publikacja pt. „Podnoszenie świadomości finansowej. Analiza zagadnień i dokumentów programowych” (ang. Improving Financial Literacy. Analysis of Issues and Policies), której celem był rozwój świadomości finansowej konsumentów poprzez poinformowanie decydentów o skutecznych programach edukacji finansowej oraz poprzez promowanie wymiany poglądów i dzielenia doświadczeń w zakresie edukacji i świadomości finansowej1.

Edukacja finansowa po kryzysie

nzb.2017.k1.foto.028.b.200xAgnieszka Krawczyk

Koordynator krajowej współpracy międzynarodowej programu NZB oraz koordynator regionalna w Polsce. W przeszłości m.in. przedstawicielka szefa Kancelarii Sejmu przy Unii Europejskiej w Brukseli. Odpowiadała także za współpracę międzynarodową w sektorze energetyki odnawialnej, najpierw jako ekspert, a później dyrektor Biura Polskiej Izby Gospodarczej Energii Odnawialnej. Od 2005 r. związana z Centrum Prawa Bankowego i Informacji przy Związku Banków Polskich, m.in. jako redaktor naczelna kwartalnika „Europejski Doradca Samorządowy”, redaktor naczelna portalu aleBank.pl oraz przedstawiciel zarządu ds. współpracy międzynarodowej. W 2005 r. odznaczona przez Prezydenta RP Brązowym Krzyżem Zasługi za działalność na rzecz wstąpienia Polski do Unii Europejskiej

Jednak dopiero kryzys finansowy, zapoczątkowany w 2008 r., spowodował, że pojęcie edukacji finansowej zaczęło być odmieniane przez wszystkie przypadki przez wiele instytucji i gremiów na szczeblach krajowych i na poziomie międzynarodowym. W czerwcu 2009 r. OECD opublikowała raport pt. „Edukacja finansowa a kryzys. Dokument programowy i porady” (ang. Financial Education and the Crisis, Policy Paper and Guidance), w którym wskazała na związki pomiędzy kryzysem a brakiem odpowiedniej świadomości finansowej konsumentów. Powstał on dzięki decyzji Międzynarodowej Grupy ds. Edukacji Finansowej – INFE – o rozpoczęciu badań nad wpływem niskiej świadomości ekonomicznej na powstanie kryzysu finansowego. Ponad 40 instytucji publicznych z 30 krajów, w tym z Polski, wzięło udział w badaniu, którego celem było m.in. uświadomienie decydentom roli edukacji finansowej w zapobieganiu podobnym kryzysom w przyszłości. Raport przedstawiał także zachowania społeczne tuż po wybuchu kryzysu. Zwrócono uwagę na fakt, iż w wielu krajach brak świadomości dotyczącej ubezpieczeń depozytów i gwarancji instytucji nadzorczych doprowadził do masowego wycofywania oszczędności z banków. Na horyzoncie pojawiło się więc kolejne zagrożenie, jakim był znaczący spadek zaufania do instytucji i rynków finansowych2. Badanie pokazało też jednak, że doświadczeni kryzysem obywatele zaczęli w większym stopniu interesować się zagadnieniami finansowymi, co skłoniło wiele rządów do odpowiedzi na to zapotrzebowanie3. Jednocześnie dokument potwierdził rekomendacje zawarte już w 2005 r. w innym dokumencie OECD „Zasady i dobre praktyki dotyczące edukacji i świadomości finansowej” (ang. Principles and Good practices for Financial Education and Awareness), który to zalecał, aby podejście edukacyjne i traktowanie klientów fair stało się elementem kultury korporacyjnej instytucji finansowych4. Dokument ten zalecał również, aby edukacja finansowa zaczynała się już w szkole, a na poziomie krajowym prowadzone były kampanie edukacyjne podnoszące poziom świadomości finansowej społeczeństwa.

Przyspieszenie dzięki wsparciu szefów państw

Kolejnym dużym krokiem do zachęcenia państw OECD do krzewienia edukacji finansowej był szczyt grupy G20 w 2012 r. Wówczas to, z inicjatywy meksykańskiego przewodnictwa i na prośbę ministrów finansów oraz szefów banków centralnych państw grupy, szefom rządów zostały przedłożone, przygotowane przez INFE, „Zasady wysokiego szczebla w zakresie narodowych strategii edukacji finansowej” (ang. The High-level Principles on National Strategies for Financial Education). Na prośbę rosyjskiej prezydencji APEC zostały one z kolei przedstawione ministrom finansów krajów APEC i przyjęte przez szefów rządów państw tej grupy w sierpniu tego samego roku5. Celem dokumentu było przedłożenie za interesowanym stronom, a szczególnie instytucjom publicznym i rządom poszczególnych krajów, niewiążących wskazówek i propozycji dotyczących rozwoju skutecznych narodowych strategii edukacji finansowej. W 2013 r. G20 pod rosyjskim przewodnictwem wezwała OECD do przygotowania raportu dotyczącego postępów krajów członkowskich grupy w zakresie narodowych strategii. W rezultacie, na podstawie badania postępów w państwach grupy, w tym Unii Europejskiej, powstał wspólny dokument „Pogłębianie narodowych strategii edukacji finansowej” (ang. Advancing National Strategies for Financial Education)6. Polska znalazła się wśród krajów mocno zaawansowanych w przygotowania narodowej strategii edukacji finansowej.

nzb.2017.k1.foto.028.a.850x

nzb.2017.k1.wykres.029.a.850xCo stało się z polską strategią narodową?

Bezpośrednim następstwem dwóch poprzednich dokumentów było opublikowanie w 2015 r. podręcznika z dokumentami programowymi w zakresie narodowych strategii edukacji finansowej (ang. National Strategies for Financial Education: OECD/INFE Policy Handbook). Jest to analiza postępów poszczególnych krajów w zakresie wdrażania zaleceń zawartych w zasadach dotyczących krajowych strategii edukacji finansowej z 2012 r., ich doświadczeń i najlepszych praktyk. Podręcznik opisuje doświadczenia tych gospodarek, zwraca też uwagę na wyzwania, na jakie napotkały kraje, wdrażając zasady.

Interesująca jest pozycja Polski po trzech latach od ogłoszenia zasad. W tabeli zaznaczona jest ukośnym drukiem i opatrzona gwiazdką. Wypełniona jest kolumna z nazwą strategii „Narodowa Strategia Edukacji Finansowej” oraz kolumna oznaczająca, że strategia jest na etapie planów bądź przygotowań…

Pod tabelą znajduje się komentarz wyjaśniający, co oznacza ukośny druk: „Kraje oznaczone ukośną czcionką nie wypełniły »Przeglądu wdrażania narodowych strategii edukacji finansowej« przekazanych przez sekretariat OECD/INFE. Informacje dotyczące tych krajów pochodzą z innych kwestionariuszy i publikacji OECD/INFE”7 (tab. 2). Oznacza to, że Polska nie przekazała OECD danych do raportu. Tabela IVA w powyższym dokumencie wskazuje na instytucje odpowiedzialne w poszczególnych krajach za wdrażanie narodowych strategii edukacji finansowej. W kolumnie wskazującej na organ prowadzący fazę przygotowawczą wymieniona została Komisja Nadzoru Finansowego, z podobnym jak poprzednio komentarzem, że informacje te pochodzą z innych kwestionariuszy i publikacji OECD, gdyż Polska nie przedłożyła odpowiednich danych na potrzeby powyższego badania.

Jak zatem przedstawia się obraz edukacji finansowej w Polsce?

Na stronie internetowej KNF nie znajdujemy niestety żadnych informacji dotyczących narodowej strategii edukacji finansowej. Instytucja ta w ramach swoich statutowych zadań realizuje natomiast projekt „Centrum Edukacji dla Uczestników Rynku” (CEDUR), skierowany do podmiotów nadzorowanych przez KNF, przedstawicieli organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości, instytucji ochrony praw konsumentów oraz środowiska szkolnego i akademickiego. W ramach projektu organizowane są seminaria, konkursy, programy edukacyjne oraz wydawane są publikacje edukacyjne. Podobne działania realizują również inne instytucje publiczne, takie jak Narodowy Bank Polski, który wspiera także inicjatywy organizacji pozarządowych. Działalność edukacyjną prowadzi też Ministerstwo Finansów, Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów, Bankowy Fundusz Gwarancyjny oraz organizacje pozarządo we, takie chociażby, jak Fundacja Think!, Fundacja Młodzieżowej Przedsiębiorczości i bardzo wiele innych podmiotów.

Czy polski sektor finansowy podjął wyzwanie?

Zgodnie z zaleceniami OECD również polskie instytucje finansowe podjęły się zadania włączenia edukacji finansowej do swoich strategii rozwoju. Były to początkowo poszczególne banki lub ich fundacje, np. PKO BP, BZ WBK, czy Fundacja Kronenberga. Co ciekawe, jeszcze w 2014 r. Marcin Polak, redaktor naczelny portalu edukacyjnego edunews. pl pisał: „Daje się także zauważyć brak współpracy w samym sektorze finansowym na rzecz wspólnych i szeroko zakrojonych działań edukacyjnych na terenie całego kraju (…) banki i inne instytucje finansowe nie próbują współpracować ze sobą na rzecz niwelowania luk niewiedzy. Pewnym wyjątkiem jest tu współpraca podjęta przez wolontariuszy różnych banków w ramach inicjatywy ‹ BAKCYL – bankowcy dla edukacji finanso wej› w ramach inicjatywy Warszawskiego Instytutu Bankowości, pod patronatem Związku Banków Polskich i przy współpracy z NBP. Jest to jednak wciąż działanie na małą skalę, zważywszy potrzeby edukacyjne Polaków”8.

Od 2014 r. sporo się w tej kwestii zmieniło. BAKCYL jest obecnie ogólnopolskim projektem edukacyjnym, realizowanym pod patronatem Narodowego Banku Polskiego i Ministerstwa Edukacji Narodowej, i jest częścią sektorowego projektu edukacji ekonomicznej pn. „Bankowcy dla Edukacji”, skierowanego do młodzieży szkół podstawowych, gimnazjalnych, średnich, wyższych oraz seniorów. W ramach projektu podejmowanych jest wiele inicjatyw – od realizacji lekcji prowadzonych przez bankowców w szkołach, poprzez konkursy, po współpracę z samorządami lokalnymi w zakresie wpierania działań edukacyjnych skierowanych do dzieci i młodzieży. Warszawski Instytut Bankowości współpracuje w tym zakresie z innymi instytucjami i organizacjami, takimi jak Fundacja Kronenberga czy Fundacja Think!

Tezie, że sektor finansowy nie współpracuje i nie podejmuje wspólnych inicjatyw, przeczy też powstały w 2010 r. program współpracy szkół wyższych i sektora finansowego „Nowoczesne Zarządzanie Biznesem”, który realizowany jest przez Centrum Prawa Bankowego i Informacji, przy współpracy z takimi instytucjami, jak Związek Banków Polskich, Biuro Informacji Kredytowej, Biuro Informacji Gospodarczej Info- Monitor, Krajowa Izba Rozliczeniowa, Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Fundacja Giełdy Papierów Wartościowych, Izba Gospodarcza Towarzystw Emerytalnych, Polska Izba Ubezpieczeń, Bank Polskiej Spółdzielczości oraz Spółdzielcza Grupa Bankowa i obejmuje obecnie ponad 120 uczelni. W ramach programu na uczelniach praktycy – przedstawiciele instytucji finansowych prowadzą wykłady, organizowane są szkolenia dla pracowników naukowych, realizowana jest współpraca z kołami naukowymi, organizacjami studenckimi i mediami akademickimi. Partnerem programu jest m.in. Parlament Studentów RP i Konferencja Rektorów Akademickich Szkół Polskich, jego organizatorzy współpracują z innymi podmiotami prowadzącymi działalność edukacyjną, jak np. Fundacja Inicjatyw Młodzieżowych, zaś Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego udzieliło mu swojego patronatu. Sektor finansowy wziął więc na siebie ciężar realizacji działań edukacyjnych o zasięgu ogólnopolskim.

Co z polską narodową strategią edukacji finansowej?

Czy jednak wszystkie te działania mogą zastąpić skoordynowane prace rządu i narodową strategię edukacji finansowej? Problemy dotykające konsumentów na rynku finansowym – takie jak afera Amber Gold, kłopoty z kredytami frankowymi czy też nieodpowiedzialne korzystanie z ofert parabanków i wpadanie w spiralę zadłużenia – powodują, że edukacja finansowa, pomimo wielu wysiłków licznych instytucji, wciąż jest towarem deficytowym. Tylko jeśli edukacja finansowa stanie się elementem polityki gospodarczej i edukacyjnej państwa w wieloletniej perspektywie, wspólne wysiłki instytucji finansowych, organizacji pozarządowych i samorządów lokalnych mają szansę odnieść oczekiwany skutek w postaci wysokiej świadomości finansowej Polaków, którzy przekażą tę wiedzę swoim dzieciom, a te z kolei będą ugruntowywały ją w szkołach. Tylko świadomi obywatele będą w stanie przeciwstawić się nieuczciwym praktykom, dokonywać odpowiedzialnych wyborów finansowych oraz – prowadząc własną działalność biznesową – właściwie oceniać ryzyko, przyczyniając się w ten sposób do rozwoju gospodarczego kraju. Polska, jako państwo, które nie uchwaliło dotąd narodowej strategii edukacji finansowej, stoi przed wyjątkową szansą skorzystania z wypracowanych już wzorców i dobrych praktyk realizowanych przez inne kraje. Czy szansę tę wykorzysta, pokaże czas.

nzb.2017.k1.foto.030.a.425x


Przypisy

  1. http://www.oecd-ilibrary.org/financeand-investment/improving-financialliteracy_9789264012578-en.
  2. Financial Education and the Crisis, Policy Paper and Guidance (2009),OECD, s. 5.
  3. Financial Education and Crisis, Policy Paper and Guidance (2009),OECD, s. 7.
  4. Recommendation on Principles and Good Practices for Financial Education and Awareness, Recommendation of the Council (2005), OECD Directorate for Financial and Enterprise Affairs.
  5. The High-level Principles on National Strategies for Financial Education (2012), OECD/INFE.
  6. Argentyna, Australia, Brazylia, Kanada, Chińska Republika Ludowa, Francja, Indie, Indonezja, Włochy, Japonia, Korea, Meksyk, Holandia, Federacja Rosyjska, Arabia Saudyjska, Singapur, Południowa Afryka, Hiszpania, Turcja, Zjednoczone Królestwo, Stany Zjednoczone i Unia Europejska (tłumaczenie własne).
  7. National Strategies for Financial Education, Comparative Tables (2015), OECD/INFE, s. 13, tłumaczenie własne.
  8. Marcin Polak, Wyzwania edukacji finansowej w Polsce (12.04.2014), www.edunews.pl, http://www.edunews.pl/edukacja-naco-dzien/edukacja-konsumencka/2603-wyzwania-edukacji-finansowej-w-polsce.