Bankowość spółdzielcza: Bankowość spółdzielcza w Polsce Wyróżniki – Misja – Wartości1

NBS 2017/01

Bankowość spółdzielcza jest najstarszą gałęzią spółdzielczości w Polsce. W 1861 r. powstało Towarzystwo Pożyczkowe dla Przemysłowców m. Poznania – pierwsza polska spółdzielnia oszczędnościowo-kredytowa.

Bankowość spółdzielcza jest najstarszą gałęzią spółdzielczości w Polsce. W 1861 r. powstało Towarzystwo Pożyczkowe dla Przemysłowców m. Poznania – pierwsza polska spółdzielnia oszczędnościowo-kredytowa.

Kazimierz Pierzchała

W 1871 r. odbył się, pod hasłem „Własną pracą i pomocą, a siłami zjednoczonymi”, pierwszy sejmik Związku Spółek Zarobkowych i Gospodarczych (Delegatów Spółek Polskich) w Poznaniu. Był przesłaniem do całego polskiego ruchu spółdzielczego. Współpraca ludzi na zasadach wspólnotowych stała się wówczas reakcją obronną na wyjątkowo trudne warunki życia i pracy, a także życzliwą odpowiedzią na społeczny egoizm, towarzyszący nowo powstającemu systemowi kapitalistycznemu.

 Trudne początki

Dzięki społecznej i patriotycznej postawie, olbrzymiej pracy wielu znakomitych ówcześnie żyjących księży: Stanisława Staszica, Augustyna Szamarzewskiego, Piotra Wawrzyniaka, a także nieduchownych działaczy, jak Edwarda Abramowskiego, Romualda Mielczarskiego, Zygmunta Chmielewskiego czy Franciszka Stefczyka jeszcze pod zaborami powstawały w różnej formule towarzystwa oszczędnościowo-pożyczkowe, których pierwszoplanową przesłanką było wspólne wspieranie się i pomoc w każdej sferze działalności. Odmiennym, kluczowym elementem ich systematycznie rosnącej liczby stanowiło aktywne przeciwstawienie się antypolskiej polityce zaborców, albowiem spółdzielczość pozwalała w sposób legalny tworzyć polskie stowarzyszenia, w których idee budowania dobrobytu członków łączono z krzewieniem oświaty i kultury, jak również umacnianiem świadomości narodowej społeczeństwa2.

 Polska spółdzielczość bankowa w okresie zaborów charakteryzowała się:

  • walką z lichwą oraz utrzymaniem polskiego stanu posiadania na zasadach samopomocy,
  • działalnością edukacyjną, mająca na celu obronę polskości i przeciwdziałanie wynarodowieniu.
Ks. Kazimierz Pierzchała
dr nauk humanistycznych
z zakresu pedagogiki.
Wykładowca w WSP w Warszawie.

W zaborze pruskim spółdzielnie oszczędnościowo-pożyczkowe (SOP) zwane bankami ludowymi, charakteryzowały się wszechstronną działalnością bankową. W 1871 r. powołano Związek Spółek Zarobkowych Polskich – pierwszy polski związek spółdzielczy, celem którego była walka o byt i utrzymanie prawa ludności polskiej do rodzimej ziemi.

W zaborze austriackim funkcjonowały dwa typy SOP: wzorowane na bankach ludowych z zaboru pruskiego i kasy oszczędnościowo-pożyczkowe oparte na zasadach Friedricha Raiffeisena. Miały przeciwdziałać panoszącej się na wsi lichwie, oferować tani kredyt i rozbudowywać system pożyczkowo kredytowy.

SPÓŁDZIELCZOŚĆ BANKOWA W ODRODZONEJ POLSCE (1918–1939)

  • Uczestniczyła w odbudowie kraju i scalaniu terytoriów zaborów.
  • W 1920 r. uchwalono ustawę o spółdzielniach, pomogła ona ujednolicić zasady i formy działania spółdzielczości.
  • W latach 1918–1924 polska spółdzielczość bankowa straciła prawie cały swój kapitałowy dorobek.
  • W 1924 r. po wprowadzeniu złotego zaczęła szybko odrabiać straty. Jednak proces jednoczenia ruchu spółdzielczego postępował powoli.
  • W 1934 r. powstał Związek Spółdzielni Rolniczych i Zarobkowo-Gospodarczych RP.
  • W 1937 r. – po raz pierwszy od czasu kryzysu – nastąpił przyrost wkładów oszczędnościowych5.

W zaborze rosyjskim działały kasy przemysłowców i towarzystwa oszczędnościowo-pożyczkowe na zasadach Friedricha Raiffeisena, rozwój spółdzielczości był opóźniony w stosunku do pozostałych zaborów i znacznie powolniejszy.

W grudniu 1902 r. powołano Lubartowskie Towarzystwo Pożyczkowo-Oszczędnościowe, którego pierwsze Walne Zebranie odbyło się 7 stycznia 1903 r. – wtedy faktycznie to rozpoczęło swą działalność3.

Po uzyskaniu niepodległości polski ruch spółdzielczy zyskał ogromne wsparcie ze strony władz, w szczególności prezydenta RP Stanisława Wojciechowskiego. 20 października 1920 r. Sejm Ustawodawczy RP uchwalił ustawę o spółdzielniach, zaliczaną później (ale i obecnie) do najbardziej demokratycznych w świecie. W II Rzeczypospolitej dynamicznie rozwijały się różne formy spółdzielcze, obejmujące swoim zasięgiem coraz liczniejsze obszary aktywności gospodarczej w dziedzinie produkcji, handlu i usług4.

SPÓŁDZIELCZOŚĆ BANKOWA W OKRESIE POWOJENNYM

  • W latach 1944–1949 reaktywowano spółdzielnie oszczędnościowo-pożyczkowe
  • W latach 1950–1956 powstało 1255 gminnych kas spółdzielczych podporządkowanych
    Bankowi Rolnemu – spółdzielczość bankową pozbawiono samodzielności i samorządności.
  • W 1956 r. zmiany w polityce wobec rolnictwa przywróciły spółdzielczości bankowej jej
    spółdzielczo-samorządowy charakter.
  • W 1957 r. powołano do życia Związek Spółdzielni Oszczędnościowo-Pożyczkowych,
    jako centralę organizacyjno-rewizyjną. Spółdzielnie uprawniono do udzielania pożyczek
    z własnych środków, udzielania zapomóg członkom oraz gromadzenia wkładów
    oszczędnościowych na własny rachunek.
  • Od 1960 r. spółdzielnie oszczędnościowo-pożyczkowe mogły używać nazwy „bank”
    z dodatkiem „spółdzielczy” lub „ludowy”8.

Okupacja i okres powojenny

Okupacja hitlerowska przyniosła polskiej spółdzielczości olbrzymie straty ludzkie i materialne. Jakkolwiek Niemcy, poza likwidacją związków rewizyjnych, nie zakazywali prowadzenia działalności przez same spółdzielnie, to mocno je kontrolowali oraz nadzorowali, widząc w nich instytucje wyręczające władze w pewnych obszarach zobowiązań państwa, ale także licząc na późniejsze, po zwycięskiej wojnie, przejęcie ich majątku. W efekcie takiej polityki okupanta na terenie Generalnej Guberni mogły działać polskie spółdzielnie spożywców, rolniczo-handlowe, mleczarskie, ogrodniczo-pszczelarskie, pracy, księgarsko- papiernicze i mieszkaniowe6.

Po 1945 roku ruch spółdzielczy był ściśle związany ze społeczno-ustrojowymi przemianami. W początkowym okresie został on arbitralnie wprzęgnięty w realizację zadań państwowych – tak w sferze gospodarczej, jak i ideologicznej. Zmieniające się kolejne koncepcje planistyczne, a przede wszystkim ekonomiczne, powodowały ustawiczne przekształcenia w strukturze organizacyjnej spółdzielczości, wywołując określone perturbacje w łańcuchu wzajemnych powiązań i obrocie towarowo-pieniężnym. Banki spółdzielcze w sposób znaczący przyczyniły się do odbudowy oraz unowocześnienia infrastruktury rolnictwa i jego otoczenia, podniesienia produkcyjności wsi, efektywniejszego wykorzystania zasobów ziemi, zwiększenia dobrobytu rolników, upowszechnienia obrotu bezgotówkowego. Pod ich patronatem prężnie funkcjonowały Szkolne Kasy Oszczędności, ucząc dzieci i młodzież racjonalnego gospodarowania pieniądzem7.

Artykuł jest płatny. Aby uzyskać dostęp można:

  • zalogować się na swoje konto, jeśli wcześniej dokonano zakupu (w tym prenumeraty),
  • wykupić dostęp do pojedynczego artykułu: SMS, cena 5 zł netto (6,15 zł brutto) - kup artykuł
  • wykupić dostęp do całego wydania pisma, w którym jest ten artykuł: SMS, cena 19 zł netto (23,37 zł brutto) - kup całe wydanie,
  • zaprenumerować pismo, aby uzyskać dostęp do wydań bieżących i wszystkich archiwalnych: wejdź na aleBank.pl/sklep.

Uwaga:

  • zalogowanym użytkownikom, podczas wpisywania kodu, zakup zostanie przypisany i zapamiętany do wykorzystania w przyszłości,
  • wpisanie kodu bez zalogowania spowoduje przyznanie uprawnień dostępu do artykułu/wydania na 24 godziny (lub krócej w przypadku wyczyszczenia plików Cookies).

Komunikat dla uczestników Programu Wiedza online:

  • bezpłatny dostęp do artykułu wymaga zalogowania się na konto typu BANKOWIEC, STUDENT lub NAUCZYCIEL AKADEMICKI

Udostępnij artykuł: