Prawo i legislacja: Sprzedaż przedmiotu zastawu rejestrowego w drodze przetargu publicznego

BANK 2009/06

W kwietniu weszło w życie rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie przeprowadzenia sprzedaży przedmiotu zastawu rejestrowego w drodze przetargu publicznego. Powinno ono ułatwić bankom egzekucję z ustanowionych na kredytach zabezpieczeń. Jakie konkretnie przynosi rozwiązania?

W kwietniu weszło w życie rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie przeprowadzenia sprzedaży przedmiotu zastawu rejestrowego w drodze przetargu publicznego. Powinno ono ułatwić bankom egzekucję z ustanowionych na kredytach zabezpieczeń. Jakie konkretnie przynosi rozwiązania?

Hubert Żółw

Wydane na podstawie artykułu 24 ust. 2 ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów rozporządzenie wypełnia istniejącą przez ponad 12 lat lukę prawną wywołującą swego czasu intensywne dyskusje na temat dopuszczalności sprzedaży przedmiotu zastawu rejestrowego w drodze przetargu publicznego - jako jednego z pozaegzekucyjnych sposobów realizacji przez zastawnika zabezpieczenia przewidzianego w tej ustawie. Dobrze się stało, że przy okazji długo oczekiwanej reformy instytucji zastawu rejestrowego będącej efektem zarówno głosów praktyki, jak i doktryny, ustawodawca przypomniał sobie o tym brakującym elemencie.

Wierzyciele byli skrępowani

Wydany w 2006 r., a przygotowany wespół z NBP raport Europejskiego Banku Odbudowy i Rozwoju pt. "Wpływ systemu prawa na rynek zabezpieczeń rzeczowych w Polsce" wskazywał na to, że polskie regulacje pozbawiają wierzycieli alternatywnych sposobów zaspokojenia się z przedmiotu zastawu rejestrowego, które zwiększyłyby prawdopodobieństwo otrzymania go w rozsądnym czasie i po uczciwej cenie. Autorzy raportu wskazali na przykłady skutecznych pozasądowych postępowań egzekucyjnych istniejących w innych krajach, w których wierzyciel zazwyczaj inicjuje sprzedaż przedmiotu zabezpieczenia bez konieczności uczestnictwa sądu, która może następnie być dokonana przez licytację lub bezpośrednią sprzedaż przeprowadzoną przez wierzyciela lub osobę trzecią.

Koszty przetargu

Pierwotna treść projektu rozporządzenia zakładała, że koszty przetargu ponosić miałyby obie strony umowy zastawniczej (zastawca i zastawnik) po połowie. Jednakże rozwiązanie zakładające obciążenie zastawnika kosztami realizacji zabezpieczenia, która z założenia spowodowana jest przez zastawcę, zostało zmienione. Zgodnie z obecnym brzmieniem rozporządzenia, w braku odmiennych ustaleń pomiędzy zastawnikiem i zastawcą, koszty przetargu, obejmujące wynagrodzenie notariusza lub komornika oraz zwrot wydatków związanych ze zorganizowaniem przetargu, ponosi zastawca.

Zaliczają się do nich m.in. koszty ogłoszeń o przetargu, wynajęcia lokalu na przeprowadzenie przetargu czy wyceny przedmiotu zastawu rejestrowego. Zastawca poniesie je także w przypadku niedojścia przetargu do skutku.

Skuteczna realizacja jest tym, co decyduje o atrakcyjności zastawu rejestrowego, jako zabezpieczenia interesów wierzyciela. Wszelkie ograniczenia w tym zakresie są jednym z istotniejszych powodów nieefektywności tego zabezpieczenia jako instrumentu wspierania rynku kredytowego oraz przyczyną zwiększonego kosztu kredytu. Niedoskonałości sądowego postępowania egzekucyjnego ograniczają zaufanie wierzycieli do faktycznej możliwości uzyskania zaspokojenia z przedmiotu zabezpieczenia. W przedstawionych w raporcie badaniach Polska pod względem czasu trwania, odzyskanych kwot i złożoności procedury egzekucji z przedmiotu zabezpieczenia plasowała się wśród takich krajów, jak Gruzja czy Azerbejdżan, znacząco odstając w tym względzie od naszych bezpośrednich sąsiadów.

Jedną z rekomendacji raportu było wprowadzenie prostych i tanich procedur umożliwiających pozasądową sprzedaż obciążonych aktywów pod kontrolą zabezpieczonego wierzyciela tak, aby zapewnić uzyskanie natychmiastowego zaspokojenia z przedmiotu zastawu rejestrowego na poziomie jego wartości rynkowej w sposób uczciwy - zarówno dla dłużnika, jak i wierzyciela. Także we wcześniejszych badaniach przeprowadzonych przez Generalny Inspektorat Nadzoru Bankowego w celu określenia przyczyn trudności napotykanych przez banki przy egzekucji należności brak przepisów wykonawczych z delegacji art. 24 ust. 2 ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów wskazywany był jako jedna z głównych przyczyn słabości procesu egzekucji.

Prace legislacyjne

Pierwotny projekt rozporządzenia stanowił załącznik do projektu ustawy wprowadzającej ostatnie zmiany w instytucji zastawu rejestrowego, które obowiązują od stycznia tego roku. Większość rozporządzeń towarzyszących projektowi ustawy została wydana tak, aby wejść w życie w tym samym terminie, co zmiany ustawy. Jednakże projekt rozporządzenia w sprawie przeprowadzenia sprzedaży przedmiotu zastawu rejestrowego w drodze przetargu publicznego znowu nie miał tyle szczęścia i jego kolejne wersje skrytykowane zostały m.in. przez komorników sądowych, stanowiąc przedmiot przeciągających się prac legislacyjnych. W końcu, 10 marca, minister sprawiedliwości podpisał tekst rozporządzenia będący swego rodzaju kompromisem między projektami. Rozporządzenie to określa miejsce, warunki, sposób i koszty przeprowadzenia sprzedaży przedmiotu zastawu rejestrowego w drodze przetargu publicznego, jako przewidzianej w umowie zastawniczej, pozaegzekucyjnej metody zaspokojenia zastawnika, czyli podmiotu, na rzecz którego zostało ustanowione zabezpieczenie w postaci zastawu rejestrowego.

Podmioty przeprowadzające przetarg i wniosek

Przetarg publiczny przeprowadzi wedle wyboru zastawnika - notariusz lub komornik - w terminie 14 dni od dnia złożenia przez zastawnika wniosku o dokonanie sprzedaży w tym trybie przedmiotu zastawu rejestrowego. Notariusz lub komornik ma prawo odmówić przeprowadzenia przetargu i powinien o tym niezwłocznie poinformować zastawnika w przypadku przypuszczenia, że przedmiot zastawu rejestrowego zajęto w postępowaniu egzekucyjnym. Przeprowadzi on jednak przetarg, jeżeli przedmiotem zastawu rejestrowego są rzeczy "ulegające szybkiemu zepsuciu".

Wybrany przez zastawnika podmiot może nie uwzględnić jego wniosku i odmówić przeprowadzenia przetargu, jeśli zastawnik nie złoży określonej przez przeprowadzającego przetarg zaliczki na pokrycie wydatków związanych z przeprowadzeniem przetargu.

Rozporządzenie określa wymogi co do wniosku zastawnika o przeprowadzenie przetargu. Wniosek taki musi określać jego osobę, zastawcę oraz dłużnika. Jeśli nie jest nim zastawca - przedmiot zastawu rejestrowego, wartość szacunkową przedmiotu zastawu oraz możliwość obejrzenia przedmiotu - jeśli jest rzeczą ruchomą. Wartość szacunkowa przedmiotu zastawu rejestrowego może zostać określona przez strony umowy zastawu rejestrowego w umowie zastawniczej lub w późniejszym terminie. W takim przypadku, jeżeli nie uda się jej ustalić zastawnikowi i zastawcy, zostanie ona określona przez rzeczoznawcę powołanego przez przeprowadzającego przetarg lub inną osobę, na którą zgodzą się zastawnik i zastawca. Wartość szacunkową wierzytelności wyrażonej w złotych ustala się w wysokości równej nominalnej kwocie tej wierzytelności wraz z odsetkami wymagalnymi w dniu przetargu. Natomiast wartość wierzytelności określonej w walucie obcej - w złotych, po przeliczeniu na podstawie średniego kursu danej waluty, ogłoszonego przez NBP w dniu poprzedzającym dzień złożenia przez zastawnika wniosku o sprzedaż przedmiotu zastawu rejestrowego. Dla zbioru rzeczy lub praw stanowiących całość gospodarczą wartość szacunkowa ustalana jest dla całości zbioru, a jeżeli jednak zastawnik i zastawca tak postanowili, możliwe jest także ustalenie wartości szacunkowych poszczególnych składników takiego zbioru.

Sprzedaż przedmiotu zastawu rejestrowego w drodze przetargu publicznego ma takie same skutki jak sprzedaż w postępowaniu egzekucyjnym.

Do wniosku o przeprowadzenie przetargu zastawnik powinien także dołączyć poświadczony przez siebie odpis umowy zastawniczej oraz dokument wskazujący na dokonanie wpisu do rejestru zastawów (odpis z rejestru zastawów lub odpis odpowiedniego postanowienia sądu o wpisie zastawu rejestrowego). Kolejnym dokumentem wymaganym dla kompletności wniosku jest odpis zawiadomienia zastawnika do zastawcy o zamiarze sprzedaży przedmiotu zastawu, wskazujący jako metody realizacji zabezpieczenia. Temu zawiadomieniu powinien towarzyszyć dowód jego doręczenia lub nadania.

Rozporządzenie daje zastawnikowi uprawnienie do wskazania we wniosku o przeprowadzenie przetargu dnia ogłoszenia o przetargu, dziennika dodatkowego wobec dziennika poczytnego w miejscowości, w której przeprowadzony będzie przetarg lub innego sposobu podania do publicznej wiadomości ogłoszenia o przetargu. Zastawnik może również żądać wysłania indywidualnych zawiadomień o przetargu do wskazanych przez niego podmiotów.

Ogłoszenie o przetargu

Najpóźniej na 3 dni przed terminem przetargu przeprowadzający przetarg notariusz lub komornik zawiadamia o przetargu przez ogłoszenie w dzienniku poczytnym w miejscowości, w której przetarg ma się odbyć oraz w miejscu przeprowadzenia przetargu. Ogłoszenie takie może zostać dokonane także w inny sposób - o ile wnosił o to zastawnik. I tak: zastawnik może wskazać zarówno inny dziennik, w którym dodatkowo zostanie opublikowane ogłoszenie o przetargu, jak i odmienny od przewidzianych w rozporządzeniu sposób podania do publicznej wiadomości tej informacji. Jako dobre należy ocenić wprowadzenie rozwiązania zezwalającego zastawnikowi na wskazanie konkretnych podmiotów, do których przeprowadzający przetarg zobowiązany jest skierować indywidualne zawiadomienia. Wydaje się, że zastawnik będzie lepiej niż notariusz lub komornik zorientowany co do podmiotów potencjalnie zainteresowanych nabyciem przedmiotu zastawu, a takie zaproszenie pozwoli na ich skuteczne poinformowanie o przeprowadzanym przetargu - szczególnie z uwagi na krótki okres pomiędzy wnioskiem o przeprowadzenie a samym przeprowadzeniem przetargu.

Ogłaszając przetarg, przeprowadzając go, powinien wskazać m.in.: miejsce i czas, przedmiot sprzedaży, jego wartość szacunkową oraz cenę wywołania stanowiącą 50 proc. wartości szacunkowej. Chyba że sprzedaż dotyczy przedmiotów ze złota, platyny lub srebra. W takim przypadku powinna ona wynieść 75 proc. wartości szacunkowej. Jeżeli przedmiot przetargu jest rzeczą ruchomą, przeprowadzający przetarg powinien w ogłoszeniu o nim wskazać także miejsce i czas jego oględzin.

Kolejnym elementem ogłoszenia o przetargu publicznym jest wysokość oraz sposób uregulowania rękojmi, jaką powinien wnieść podmiot zgłaszający się do udziału przetargu. Zastanawia użycie przez ustawodawcę sformułowania "rękojmia" na określenie funkcjonującej m.in. w Kodeksie cywilnym instytucji wadium stosowanej w przetargach. Jest to prawdopodobnie niefortunne użycie tego słowa przez legislatora. Zgodnie z wymogami rozporządzenia taka "rękojmia" powinna wynosić przynajmniej 10 proc. wartości szacunkowej.

Prawna definicja papierów wartościowych

Zgodnie z artykułem 3 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi papierami wartościowymi są:

  1. akcje, prawa poboru w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz. U. Nr 94, poz. 1037, z późn. zm.2)), prawa do akcji, warranty subskrypcyjne, kwity depozytowe, obligacje, listy zastawne, certyfikaty inwestycyjne i inne zbywalne papiery wartościowe, w tym inkorporujące prawa majątkowe odpowiadające prawom wynikającym z akcji lub z zaciągnięcia długu, wyemitowane na podstawie właściwych przepisów prawa polskiego lub obcego,
  2. inne zbywalne prawa majątkowe, które powstają w wyniku emisji, inkorporujące uprawnienie do nabycia lub objęcia papierów wartościowych określonych w lit. a, lub wykonywane poprzez dokonanie rozliczenia pieniężnego (prawa pochodne).

Katalog niebędących papierami wartościowymi instrumentów zawarty w art. 2 ust.1 pkt 2 ustawy o obrocie instrumentami finansowymi obejmuje:

  1. tytuły uczestnictwa w instytucjach zbiorowego inwestowania,
  2. instrumenty rynku pieniężnego,
  3. finansowe kontrakty terminowe oraz inne równoważne instrumenty finansowe rozliczane pieniężnie, umowy forward dotyczące stóp procentowych, swapy akcyjne, swapy na stopy procentowe, swapy walutowe,
  4. opcje kupna lub sprzedaży instrumentów finansowych, opcje na stopy procentowe, opcje walutowe, opcje na takie opcje, oraz inne równoważne instrumenty finansowe rozliczane pieniężnie,

  5. prawa majątkowe, których cena zależy bezpośrednio lub pośrednio od wartości oznaczonych co do gatunku rzeczy, określonych rodzajów energii, mierników i limitów wielkości produkcji lub emisji zanieczyszczeń (pochodne instrumenty towarowe),
  6. inne instrumenty, jeżeli zostały dopuszczone do obrotu na rynku regulowanym na terytorium państwa członkowskiego lub są przedmiotem ubiegania się o takie dopuszczenie.

Miejsce, uczestnicy, rozstrzygnięcie

W braku odmiennych postanowień umowy zastawniczej przetarg odbędzie się w miejscowości, w której znajduje się przedmiot zastawu rejestrowego albo w miejscowości położonej w obszarze właściwości sądu rejonowego, w którym znajduje się ten przedmiot. W przypadku sprzedaży prawa majątkowego o miejscu przetargu decydować będzie miejsce zamieszkania lub siedziba zastawcy. Przetarg może mieć miejsce w innej miejscowości - na wniosek zastawnika i za zgodą zastawcy, która nie jest jednak wymagana, gdy przedmiot zastawu znajduje się w miejscowości innej niż określona w umowie zastawniczej.

Do skutecznego odbycia się przetargu wymagane jest zgłoszenie udziału w przetargu przynajmniej jednej osoby. Należy jednak pamiętać, że od udziału w przetargu wyłączeni są m.in.: zastawnik, zastawca, dłużnik, przeprowadzający przetarg, bliscy takich osób oraz osoby obecne na przetargu w charakterze urzędowym. Nabywcą przedmiotu zastawu rejestrowego w wyniku przeprowadzonego ustnie przetargu zostanie uczestnik, który zaoferuje najwyższą cenę, a przeprowadzający go notariusz lub komornik udzieli mu przybicia.

Sprzedaż przedmiotu zastawu rejestrowego w drodze przetargu publicznego ma takie same skutki jak sprzedaż w postępowaniu egzekucyjnym.

Nabywca staje się właścicielem przedmiotu zastawu z chwilą zapłaty ceny nabycia. Może ją uregulować przelewem, gotówką lub w inny zaakceptowany przez zastawnika sposób, zaliczając na poczet ceny wniesioną "rękojmię". Po zapłaceniu całej ceny nabycia przeprowadzający przetarg wystawi nabywcy zaświadczenie o nabyciu przez niego przedmiotu i wyda mu inne niezbędne dokumenty pozwalające na dysponowanie nabytym przez niego prawem lub rzeczą.

Nabywca, który niezwłocznie po przybiciu nie zapłaci całej ceny nabycia, straci wpłaconą część ceny, "rękojmię" oraz prawa wynikające z przybicia i wyłączony jest z dalszego przetargu, który zostanie natychmiast wznowiony.

Wyłączenie instrumentów finansowych

Przepisy rozporządzenia nie znajdują zastosowania do sprzedaży praw z instrumentów finansowych w rozumieniu ustawy o obrocie instrumentami finansowymi. Oznacza to, że w drodze przetargu publicznego nie będą mogły być sprzedane papiery wartościowe oraz inne instrumenty niebędące papierami wartościowymi wymienione w ustawie o obrocie (zobacz tabela). Wyłączenie to nie obejmuje jednak np. udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, które obok praw z rachunków bankowych są jednymi z najczęściej występujących przedmiotów zastawu rejestrowego.

Postępowanie egzekucyjne jest długotrwałe i mało efektywne. Prowadzi to do ugruntowania poglądu, że trwające czasami nawet kilkanaście miesięcy procedury nie zapewniają skutecznej realizacji zabezpieczenia i spłaty zabezpieczonej wierzytelności. Szans na satysfakcjonujące wykonanie swoich praw wierzyciele upatrywali w alternatywnych metodach zaspokajania się z przedmiotu zabezpieczenia wprowadzonych przez ustawę o zastawie rejestrowym rejestrze zastawów. Jednakże, między innymi z uwagi na brak rozporządzenia, nie zawsze przynosiły one spodziewane efekty.

Sprzedaż przedmiotu zastawu rejestrowego w drodze przetargu publicznego przeprowadzonego z inicjatywy zastawnika przez notariusza lub komornika powinna zapewnić proste, szybkie i tanie zaspokojenie z przedmiotu zabezpieczenia. A przy tym po cenie rynkowej lub do niej zbliżonej i zapewniając jednocześnie odpowiednią ochronę dłużnikowi.

Wprowadzenie takiego rozwiązania jest szczególnie istotne w obecnej sytuacji rynkowej, gdy wskutek zaprzestania przez kredytobiorców obsługi kredytów banki jako kredytodawcy coraz częściej zmuszone będą do realizacji ustanowionych na ich rzecz zabezpieczeń. Od kwietnia br. wierzyciele dysponują rozwiązaniem umożliwiającym szybką i niewymagającą nadmiernych nakładów realizację ich uprawnień wynikających z zastawu rejestrowego, które będzie prawdopodobnie stanowić jeden z najefektywniejszych sposób zaspokojenia się zastawnika.


Autor jest aplikantem radcowskim i współpracownikiem kancelarii Salans D. Oleszczuk Kancelaria Prawnicza Sp. k.

 

Udostępnij artykuł: