Rynek finansowy: Ryzyko działalności banków

BANK 2016/01

Nowa metoda kalkulacji opłat na rzecz systemu gwarantowania depozytów w UE

Nowa metoda kalkulacji opłat na rzecz systemu gwarantowania depozytów w UE

Katarzyna Pawlik

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/49/EU z dnia 16 kwietnia 2014 r. w sprawie systemów gwarancji depozytów stanowi istotną nowelizację dotychczas obowiązujących przepisów w ramach Unii Europejskiej. Między innymi podkreśla konieczność zharmonizowania metod finansowania systemu gwarantowania depozytów w państwach członkowskich poprzez ustalenie jednolitego poziomu docelowego ex ante środków finansowych (z możliwością zastosowania pewnych odstępstw, wskazanych w dyrektywie). Dodatkowo przewiduje także możliwość nakładania na instytucje kredytowe składek nadzwyczajnych ex post.

Przy określaniu wysokości opłat na system gwarantowania depozytów krajowe organy powinny brać pod uwagę cykl koniunkturalny, stabilność sektora, a także istniejące zobowiązania krajowego DGS. Podstawę składek powinna stanowić kwota gwarantowanych depozytów oraz stopień ryzyka, na jaki narażona jest dana instytucja kredytowa.

Mając jednak na uwadze duże zróżnicowanie systemów finansowych poszczególnych państw członkowskich, przepisy unijne pozostawiają dość dużą swobodę właściwym organom krajowym, aby mogły dostosować poziom i metodykę obliczania składek do warunków rynkowych i profili ryzyka charakteryzujących ich sektor finansowy.

Przy obowiązkowym przestrzeganiu poziomu docelowego, tj. zgromadzeniu maksymalnie do dnia 3 lipca 2024 r. na cele DGS co najmniej 0,8 proc. kwoty gwarantowanych depozytów w danym państwie członkowskim, właściwe organy krajowe mają możliwość wypracowania własnej metodyki opartej na ocenie ryzyka do obliczania wysokości składek sektora bankowego. Jednakże Europejski Urząd Nadzoru Bankowego (EUNB, ang. European Banking Authority - EBA) został zobowiązany do przygotowania odpowiednich wytycznych, mających na celu ujednolicenie i określenie podstawowych zasad, jakie muszą być stosowane przy określaniu ww. metodyki.

W nawiązaniu do powyżej wspomnianego zobowiązania, 28 maja 2015 r. Europejski Urząd Nadzoru Bankowego opublikował finalną wersję wytycznych w sprawie metody obliczania wysokości składek wpłacanych przez instytucje finansowe na system gwarantowania depozytów (Guidelines on methods for calculating contributions to deposit guarantee schemes, EBA/GL/2015/10). Zgodnie z przepisami dyrektywy 2014/49/EU model w dużym stopniu ma być oparty na ocenie ryzyka danego banku, przede wszystkim w celu zapobiegania pokusie nadużycia i zachęcania instytucji kredytowych do mniejszego podejmowania ryzyka. Ma również dążyć do zapewnienia sprawiedliwości przy nakładaniu obciążeń finansowych na poszczególne instytucje.

Wytyczne EUNB stanowią pierwszy krok w kierunku zwiększenia harmonizacji zasad pomiędzy krajowymi systemami gwarancji depozytów, wyrównywania warunków funkcjonowania instytucji finansowych i zwiększenia możliwości porównania wysokości i systemu opłat na DGS pomiędzy państwami członkowskimi. Art. 13.3 dyrektywy 2014/49/EU jasno stanowi, że wytyczne EUNB mają w szczególności obejmować wzór obliczania, konkretne wskaźniki, klasy ryzyka dotyczące członków, progi dotyczące wag ryzyka przypisanych do poszczególnych klas ryzyka oraz inne niezbędne elementy.

Należy zwrócić uwagę, że metodyka obliczania wysokości składek na DGS dotyczy zarówno opłat ex-ante, jak i ex-post, przy czym składki nadzwyczajne mogą zostać ustanowione, gdy dostępne środki finansowe DGS nie są wystarczające do dokonania odpowiednich wypłat na rzecz deponentów. Nie mogą one przekroczyć 0,5 proc. gwarantowanych depozytów banków za dany rok kalendarzowy oraz powinny być obliczone z wykorzystaniem tych samych kategorii ryzyka, jakie zostały użyte przy ustanawianiu rocznej składki ex-ante.

Wysokość składki, wyrażona w procentach, ma być ustalana przez właściwe organy państw członkowskich każdego roku, z uwzględnieniem konieczności osiągnięcia wyznaczonego przez dyrektywę 2014/49/EU pułapu środków zgromadzonych w funduszu gwarantowania depozytów po upływie okresu przejściowego. Dodatkowo wysokość składki powinna uwzględniać fazę cyklu biznesowego i procykliczny wpływ, jaki owe składki mogą mieć na pozycję finansową instytucji członkowskiej.

Zagregowana waga ryzyka powinna być wyznaczana na podstawie łącznej oceny punktowej ryzyka danej instytucji finansowej ARSi która stanowi sumę punktów otrzymanych przez instytucję z tytułu różnych kategorii ryzyk, skorygowanych o odpowiednie wagi. Wytyczne EUNB przewiduję dwa sposoby obliczania ARSi i na jego podstawie wyznaczania ARWi: metoda "koszyków" i metoda "skali ruchomej".

W celu ograniczenia moral hazard, ARW powinno odzwierciedlać różnice w apetycie na ryzyko pomiędzy poszczególnymi instytucjami finansowymi. W zależności od metody obliczania ARSi zagregowana waga ryzyka może być przypisana na różny sposób: w przypadku "koszyka" określone wartości ARW są przypisane do różnych klas ryzyka, natomiast w przypadku korzystania ze "skali ruchomej" wyznaczane są górna i dolna granica ARW, przy czym najniższy poziom powinien mieścić się pomiędzy 50 a 75 proc., a najwyższy między 150 a 200 proc. Istnieje możliwość zastosowania szerszego przedziału niż 50-200 proc. w przypadku, gdy istnieje obawa, że wskazane granice nie odzwierciedlają w odpowiedni sposób różnic w modelach biznesowych oraz profilach ryzyk instytucji finansowych, co może prowadzić do zgrupowania bardzo zróżnicowanych pod tym względem instytucji.

Wersja finalna wytycznych EUNB wskazuje, że łączna wielkość ryzyka banków ma być oceniana z użyciem przynajmniej 5 kategorii: kapitału, poziomu płynności, jakości aktywów, modelu biznesowego, sposobu zarządzania oraz potencjalnych strat DGS. Powinny one stanowić przynajmniej 75 proc. wpływu na wielkość oszacowanego ryzyka banku. Pozostałe 25 proc. lub mniej pozostaje do decyzji każdego krajowego systemu gwarantowania depozytów. Oznacza to, że dany kraj może zwiększyć wagę niektórych czynników lub wprowadzić dodatkowe. Taka elastyczność ma pomóc państwom członkowskim w odpowiednim dostosowaniu modelu do typu i charakterystyki działalności instytucji finansowych na rynku krajowym. Przykładem może tu być system ochrony instytucjonalnej (IPS) lub inne instytucje finansowe o niskim ryzyku, których działalność jest regulowana prawem krajowym.

Jednakże ani waga dodatkowego ryzyka, ani podniesienie wagi jednego z podstawowych nie może przekroczyć 15 proc. Wyjątek stanowią w tym miejscu jakościowe wskaźniki ryzyka z kategorii ryzyka "modelu działalności gospodarczej i zarządzania" reprezentujące wyniki kompleksowej oceny profilu ryzyka i zarządzania daną instytucją.

W zakresie kapitałów podstawowymi miarami mają być poziom wskaźnika dźwigni oraz współczynnik wypłacalności lub wskaźnik kapitałów CET1. EUNB wskazuje, że celem elementów tej kategorii ryzyka ma być zobrazowanie zdolności absorbcji strat danej instytucji finansowej i zmniejszenia prawdopodobieństwa upadłości. Wytyczne jasno wskazują, że wyższy poziom wskaźników kapitałowych powinien mieć wpływ na obniżenie składki na DGS.

W przypadku ryzyka płynności zaproponowano, aby podstawę wyliczenia jego wielkości stanowiły miara płynności krótkoterminowej, tj. LCR (ang. liquidity coverage ratio) oraz wskaźnik płynności długookresowej NSFR (wskaźnik stabilnego finansowania netto, ang. net stable funding ratio), które pozwalają przewidzieć, czy posiadany przez instytucję zapas aktywów płynnych oraz wysokiej jako2016ści należności jest w stanie pokryć odpływ środków w ciągu 30 dni (LCR) i 1 roku (NSFR).

Głównym elementem obrazującym jakość aktywów ma być wskaźnik kredytów zagrożonych, czyli NPL (ang. non-performing loan ratio). Ta kategoria ryzyka ma zobrazować, w jakiej skali dana instytucja doświadcza strat z tytułu niespłacanych pożyczek. Wysoki wskaźnik NPL wskazuje, że instytucja może mieć problemy finansowe, kierować się ku upadkowi i wymagać interwencji ze strony DGS.

Przy ocenie modelu biznesowego i sposobu zarządzania muszą być brane pod uwagę ryzyka związane z modelem biznesowym danej instytucji, planami strategicznymi oraz powinna być odzwierciedlona jakość wewnętrznego zarządzania instytucją, a także sposoby przeprowadzania wewnętrznych kontroli. W tej kategorii mogą zostać uwzględnione m.in. następujące elementy: wskaźniki rentowności, wybrane wskaźniki bilansu oraz współczynnik koncentracji. Jeżeli chodzi o sposób zarządzania instytucją, to ma on być oceniany za pomocą kontroli przeprowadzanych przez DGS, specjalnych kwestionariuszy i/lub całościowej oceny instytucji, uzyskanej w ramach Procesu Badania i Oceny Nadzorczej BION (ang. Supervisory Review and Evaluation Process - SREP). Jako podstawowe wskaźniki tej kategorii ryzyka wytyczne wskazuję aktywa ważone ryzykiem/aktywa ogółem, a także zwrot z aktywów (ang. Return on Assets - RoA).

bank.2016.01.ramka.023.aOstatnią kategorią ryzyka wskazaną w wytycznych stanowią potencjalne straty DGS, które będą konsekwencją upadłości instytucji członkowskiej. Wytyczne EUNB w tym miejscu jako wskaźnik opisujący tę kategorię wskazują aktywa nieobciążone/depozyty objęte gwarancją. Stopień obciążenia aktywów danej instytucji ma istotny wpływ na zmniejszenie potencjalnych szans DGS na odzyskanie środków finansowych upadającej instytucji.

W przypadku pozostałych 25 proc. wagi ryzyka, jak zostało wspomniane powyżej, krajowy DGS ma pozostawioną pewną swobodę, której celem jest dostosowanie metodologii oceny ryzyka do profilu instytucji finansowych działających na rynku danego państwa członkowskiego. Dodatkowe wskaźniki, wybrane przez krajowy system gwarantowania depozytów, powinny zostać skalsyfikowane w ramach którejś z powyższych pięciu kategorii ryzyk. Jedynie w przypadku gdyby nie było możliwe przypisanie danego czynnika do pozostałych grup, należy go przyporządkować do "modelu biznesowego i sposobu zarządzania".

W Aneksie 3 wytycznych EUNB została zamieszczona lista przykładowych elementów, zarówno jakościowych, jak i ilościowych, wraz z ich opisami, które mogą zostać wykorzystane w modelu. W przypadku "jakości aktywów" wskazano na możliwy do zastosowania wskaźnik poziomu ekspozycji zrestrukturyzowanych na skutek trudności kredytobiorcy (ang. forbearance exposures). Jako dodatkowe elementy mające wpływ na ryzyko związane z modelem biznesowym i sposobem zarządzania instytucją finansową wymieniono: koncentrację sektorową w portfelu kredytowym, duże ekspozycje, wskaźnik nadmiernego wzrostu sumy bilansowej, zwrot z kapitału (ang. Return on Equity - ROE), wskaźnik zysku z głównego obszaru działalności danej instytucji finansowej, wskaźnik kosztów do dochodów, zobowiązania pozabilansowe/aktywa ogółem, jakościowa ocena systemu zarządzania i wewnętrznych praktyk zarządczych, członkostwo w systemie ochrony instytucjonalnej (odrębnym od DGS), istotność systemową danej instytucji w IPS,oficjalnie uznanego jako DGS, niska ryzykowność danego sektora. W przypadku potencjalnych strat DGS wytyczne proponują dodatkowe zastosowanie wskaźnika funduszy własnych i zobowiązań kwalifikowanych nie zaliczających się do MREL (ang. minimum requirement for own funds and eligible liabilities) zgodnie z art. 45(1) BRRD.

bank.2016.01.foto.025.a.400xW przypadku gdyby suma rocznych składek wszystkich instytucji członkowskich opierała się jedynie na Ci, ARWi i CR, kwota składek mogłaby być wyższa lub niższa od rocznego poziomu docelowego wyznaczonego przez właściwe organy w danym roku. Aby temu zapobiec, EUNB wprowadził do równania współczynnik korygujący, mający na celu dostosowanie wysokości opłat wniesionych przez instytucje finansowe na DGS do poziomu docelowego.

Zgodnie z przepisami dyrektywy DGS państwa członkowskie są zobowiązane do pobierania składek zgodnie z nową metodologią od 3 lipca 2015 r. Jednakże, w przypadku gdy art. 13 dyrektywy nie jest możliwy do realizacji w tym terminie, zgodnie z art. 20 istnieje możliwość derogacji wprowadzenia modelu wyliczania opłat w oparciu o ryzyko do 31 maja 2016 r. Należy w tym miejscu zwrócić uwagę, że Europejski Urząd Nadzoru Bankowego ma obowiązek weryfikacji skuteczności i poprawności wydanych wytycznych w sprawie metodologii obliczania składek na DGS przed 3 lipca 2017 r., a następnie taki przegląd powinien być przeprowadzany przynajmniej raz na pięć lat. Dodatkowo właściwe organy państw członkowskich przed 2017 r. powinny dokonać porównania wyników otrzymanych z zastosowanej metodologii DGS z oceną ryzyka wynikającej z oceny BION.

bank.2016.01.tabela.024.aObecnie trwają prace nad transpozycją przepisów unijnych do krajowych porządków prawnych. W Polsce organem odpowiedzialnym za system gwarantowania depozytów jest Bankowy Fundusz Gwarancyjny (BFG), który ma już spore doświadczenie w tym zakresie oraz w staniu na straży stabilności polskiego systemu finansowego. Zdaniem BFG kluczowa dla wysokości składek wnoszonych na fundusz gwarantowania depozytów przez poszczególne instytucje finansowe będzie zmiana podstawy jej naliczania. Dotychczas ową podstawę stanowiła kwota odpowiadająca 12,5-krotności sumy wymogów kapitałowych z tytułu poszczególnych rodzajów ryzyk oraz wymogów kapitałowych z tytułu przekroczenia limitów i naruszenia innych norm określonych w ustawie - Prawo bankowe, obliczona przez bank według zasad określonych na podstawie przepisów tej ustawy. Jerzy Pruski, prezes zarządu Bankowego Funduszu Gwarancyjnego podczas Walnego Zgromadzenia Związku Banków Polskich w kwietniu 2015 r. wyraził opinię, że uwzględnienie czynnika ryzyka w wysokości opłat będzie miało mniejsze znaczenie.

Projekt Rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 8 października 2015 r. w sprawie zasad opracowywania metod obliczania składek na fundusz gwarancyjny banków wnoszonych przez banki i oddziały banków zagranicznych w oparciu o ryzyko oraz sposobów ich wnoszenia, stanowi przeniesienie zasad wytycznych Europejskiego Urzędu Nadzoru Bankowego na poziom krajowy w formie przepisów prawnych. Istotną informacją, na jaką należy zwrócić uwagę jest § 4 pkt. 10 projektowanych przepisów, wskazujący, że w przypadku gdy Bankowy Fundusz Gwarancyjny nie zadecyduje o zastosowaniu dodatkowych wskaźników ryzyka, innych niż te wskazane jako podstawowe przez EUNB, waga kategorii ryzyk i poszczególnych wskaźników będzie wynosić w przypadku:

  1. Kapitału - 24 proc., w tym: wskaźnik dźwigni - 12 proc., wskaźnik pokrycia kapitałem lub wskaźnik kapitału podstawowego Tier 1 - 12 proc.;
  2. Płynności - 24 proc., w tym: wskaźnik pokrycia wypływów netto - 12 proc., wskaźnik stabilnego finansowania netto - 12 proc.;
  3. Jakości aktywów - 18 proc., w tym dla wskaźnika jakości kredytów - 18 proc.;
  4. Modelu biznesowego i zarządzania - 17 proc., w tym: relacji RWA do aktywów ogółem - 8,5 proc., RoA - 8,5 proc.;
  5. Potencjalnych strat dla BFG - 17 proc., w tym dla relacji aktywów nieobciążonych do środków gwarantowanych - 17 proc.

Autorka jest starszym specjalistą w Zespole Ekonomiczno-Regulacyjnym Związku Banków Polskich.

 

Udostępnij artykuł: