Temat numeru: Bank to nie skarbonka na wybory

BANK 2011/03

Europejskie instytucje nadzorcze wymagają od krajów członkowskich i funkcjonujących w nich banków coraz większej staranności w obracaniu pieniędzmi klientów. Powodów jest wiele: walka z terroryzmem, ograniczanie działania szarej strefy, likwidowanie zorganizowanej przestępczości. Wszystko to wzmacnia fiskalizm państwa, ale utrudnia partiom politycznym pozyskiwanie nielegalnych funduszy na działalność, co daje wymierne korzyści demokracji.

Mariusz Krzysztofek

Ustawa z 16 listopada 2000 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu (ustawa o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy), w brzmieniu wynikającym z implementacji Dyrektywy 2005/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 26 października 2005 r. w sprawie przeciwdziałania korzystania z systemu finansowego w celu prania pieniędzy oraz finansowania terroryzmu (Dyrektywa 2005/60/ WE), obowiązuje od 22 października 2009 r.

Artykuł jest płatny. Aby uzyskać dostęp można:

  • zalogować się na swoje konto, jeśli wcześniej dokonano zakupu (w tym prenumeraty),
  • wykupić dostęp do pojedynczego artykułu: SMS, cena 5 zł netto (6,15 zł brutto) - kup artykuł
  • wykupić dostęp do całego wydania pisma, w którym jest ten artykuł: SMS, cena 19 zł netto (23,37 zł brutto) - kup całe wydanie,
  • zaprenumerować pismo, aby uzyskać dostęp do wydań bieżących i wszystkich archiwalnych: wejdź na aleBank.pl/sklep.

Uwaga:

  • zalogowanym użytkownikom, podczas wpisywania kodu, zakup zostanie przypisany i zapamiętany do wykorzystania w przyszłości,
  • wpisanie kodu bez zalogowania spowoduje przyznanie uprawnień dostępu do artykułu/wydania na 24 godziny (lub krócej w przypadku wyczyszczenia plików Cookies).

Komunikat dla uczestników Programu Wiedza online:

  • bezpłatny dostęp do artykułu wymaga zalogowania się na konto typu BANKOWIEC, STUDENT lub NAUCZYCIEL AKADEMICKI

Liczne i zasadnicze zmiany w stosunku do dotychczasowego stanu prawnego oraz nowe obowiązki wymagają od banków i instytucji obowiązanych wprowadzenia rozwiązań pozbawionych ryzyka zarzutu niezgodności z ustawą i uwzględniających zarazem wymogi praktyki. Musi to zostać poprzedzone analizą ich dostateczności w stosunku do obowiązków określonych przez ustawę. Jednak niezależnie ...

Artykuł jest płatny. Aby uzyskać dostęp można:

  • zalogować się na swoje konto, jeśli wcześniej dokonano zakupu (w tym prenumeraty),
  • wykupić dostęp do pojedynczego artykułu: SMS, cena 5 zł netto (6,15 zł brutto) - kup artykuł
  • wykupić dostęp do całego wydania pisma, w którym jest ten artykuł: SMS, cena 19 zł netto (23,37 zł brutto) - kup całe wydanie,
  • zaprenumerować pismo, aby uzyskać dostęp do wydań bieżących i wszystkich archiwalnych: wejdź na aleBank.pl/sklep.

Uwaga:

  • zalogowanym użytkownikom, podczas wpisywania kodu, zakup zostanie przypisany i zapamiętany do wykorzystania w przyszłości,
  • wpisanie kodu bez zalogowania spowoduje przyznanie uprawnień dostępu do artykułu/wydania na 24 godziny (lub krócej w przypadku wyczyszczenia plików Cookies).

Komunikat dla uczestników Programu Wiedza online:

  • bezpłatny dostęp do artykułu wymaga zalogowania się na konto typu BANKOWIEC, STUDENT lub NAUCZYCIEL AKADEMICKI

Udostępnij artykuł:

Bank to nie skarbonka na wybory

Polecamy

Europejskie instytucje nadzorcze wymagają od krajów członkowskich i funkcjonujących w nich banków coraz większej staranności w obracaniu pieniędzmi klientów. Powodów jest wiele: walka z terroryzmem, ograniczanie działania szarej strefy, likwidowanie zorganizowanej przestępczości. Wszystko to wzmacnia fiskalizm państwa, ale utrudnia partiom politycznym pozyskiwanie nielegalnych funduszy na działalność, co daje wymierne korzyści demokracji.

Mariusz Krzysztofek

Ustawa z 16 listopada 2000 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu (ustawa o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy), w brzmieniu wynikającym z implementacji Dyrektywy 2005/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 26 października 2005 r. w sprawie przeciwdziałania korzystania z systemu finansowego w celu prania pieniędzy oraz finansowania terroryzmu (Dyrektywa 2005/60/ WE), obowiązuje od 22 października 2009 r.

Liczne i zasadnicze zmiany w stosunku do dotychczasowego stanu prawnego oraz nowe obowiązki wymagają od banków i instytucji obowiązanych wprowadzenia rozwiązań pozbawionych ryzyka zarzutu niezgodności z ustawą i uwzględniających zarazem wymogi praktyki. Musi to zostać poprzedzone analizą ich dostateczności w stosunku do obowiązków określonych przez ustawę. Jednak niezależnie od wymogów ustawowych, instytucje obowiązane wdrażają, na podstawie wewnętrznej analizy ryzyka, środki, których rygoryzm wykracza poza obligatoryjny, wyznaczony przez ustawę zakres. Oceny wymaga w tym przypadku dopuszczalność ich stosowania w kontekście zarówno przepisów o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy, jak i przepisów innych ustaw. Zajmę się rozbieżnościami, które pojawiły się w praktyce, dotyczącymi dopuszczalności przetwarzania danych osób zajmujących eksponowane stanowiska polityczne, których miejscem zamieszkania jest Polska.

Politycy pod lupą państwa

Ustawa o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy obliguje banki w art. 9e ust. 1 w związku z ust. 4 do stosowania wzmożonych środków bezpieczeństwa finansowego wobec osób zajmujących eksponowane stanowiska polityczne (Politically Exposed Persons, PEPs). Transakcjom dokonywanym przez nie przepis przypisuje wyższe ryzyko prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu. Przepis art. 2 pkt 1f ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy definiuje te osoby. Są to m.in.: szefowie państw, szefowie rządów, ministrowie i wiceministrowie, parlamentarzyści, sędziowie sądów najwyższych i trybunałów konstytucyjnych, członkowie zarządów banków centralnych, ambasadorowie, członkowie organów zarządzających lub nadzorczych przedsiębiorstw państwowych – którzy sprawują lub sprawowali te funkcje publiczne w okresie ostatniego roku. Kategoria z art. 2 pkt 1f ustawy obejmuje ponadto osoby trzecie związane z osobami na eksponowanych stanowiskach politycznych m.in. jako ich małżonkowie lub osoby pozostające z nimi we wspólnym pożyciu, ich rodzice i dzieci, małżonkowie tych rodziców i dzieci, a także jako osoby pozostające w ścisłej współpracy zawodowej lub gospodarczej. Istotnym zawężeniem zakresu podmiotowego osób zajmujących eksponowane stanowiska polityczne jest ograniczenie do osób mających miejsce zamieszkania poza terytorium Polski. Wyłączenie więc z tego zakresu w art. 2 pkt 1f ustawy osób zajmujących eksponowane stanowiska polityczne mających miejsce zamieszkania w Polsce, jakkolwiek nie koliduje z Dyrektywą 2005/60/WE, jest jednak sprzeczne z ratio legis, którym jest w szczególności przeciwdziałanie praniu pieniędzy, których źródło – jako przestępstwo bazowe – stanowi korupcja.

Nie wymaga, jak sądzę, dowodu teza, że ryzyko wykorzystywania polskich banków do prania pieniędzy przez osoby mające miejsce zamieszkania w Polsce jest zdecydowanie większe od takiego ryzyka generowanego przez osoby mające miejsce zamieszkania poza terytorium Polski. Argument ten skłania wiele banków do obejmowania działaniami adekwatnymi do oszacowanego przez nie ryzyka również rodzimych osób na eksponowanych stanowiskach politycznych. Tak wyznaczony zakres podmiotowy kategorii osób zajmujących eksponowane stanowiska polityczne wykracza więc poza art. 2 pkt 1f ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy, jest natomiast częściowo zbieżny z kategorią osób pełniących funkcje publiczne, którą określa art. 115 § 19 Kodeksu karnego. Realizacja przez banki ich wewnętrznych polityk wynikających z oceny ryzyka prania pieniędzy nie może jednak abstrahować od dopuszczalności przetwarzania danych osobowych – w rozważanym przypadku osób, których ustawa o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy nie definiuje jako zajmujących eksponowane stanowiska polityczne.

Kontrola a ochrona danych osobowych

Departament Orzecznictwa, Legislacji i Skarg Biura Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych w odpowiedzi udzielonej w lutym 2010 r. jednemu z banków sformułował opinię, że przepisy prawa nie wprowadzają podstawy stosowania środków wskazanych w ustawie o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy wobec osób zajmujących eksponowane stanowiska polityczne mających miejsce zamieszkania w Polsce, wobec czego niedopuszczalne jest poddanie ich środkom podlegającym stosowaniu wobec osób zajmujących eksponowane stanowiska polityczne mających miejsce zamieszkania poza Polską, a więc określonych w definicji z art. 2 pkt 1f ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy. Zwrócił również uwagę na zbieżność tej definicji z Dyrektywą 2005/60/WE. Podkreślił, że wobec tej konkluzji należy wykluczyć powołanie się na art. 23 ust. 1 pkt 2 ustawy o ochronie danych osobowych w celu stosowania środków z ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy w stosunku do rodzimych osób zajmujących eksponowane stanowiska polityczne, ponieważ wobec zakresu art. 2 pkt 1f ustawy ich stosowanie nie byłoby niezbędne dla zrealizowania uprawnienia lub spełnienia obowiązku wynikającego z przepisu prawa. Departament Orzecznictwa, Legislacji i Skarg Biura GIODO uznał, że przetwarzanie danych osobowych w tym celu jest dopuszczalne wyłącznie pod warunkiem wskazania podstawy innej niż art. 23 ust. 1 pkt 2 ustawy o ochronie danych osobowych.

Ustawa o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy umożliwia jednak, moim zdaniem, wykładnię inną od sformułowanej przez Departament Orzecznictwa, Legislacji i Skarg Biura Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych – art. 23 ust. 1 pkt 2 ustawy o ochronie danych osobowych może stanowić podstawę przetwarzania danych osobowych osób zajmujących eksponowane stanowiska polityczne mających miejsce zamieszkania w Polsce. Interpretacja nie powinna ograniczać się do definicji osób zajmujących eksponowane stanowiska polityczne, lecz wynikać również z pozostałych przepisów ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy i uwzględniać jej ratio legis. Podstawą dopuszczalności przetwarzania danych osób zajmujących eksponowane stanowiska polityczne nie powinna być wyłącznie ich definicja z art. 2 pkt 1f ustawy, lecz również z jej art. 9e ust. 1. Przepis ten obliguje instytucje obowiązane do stosowania, na podstawie analizy ryzyka, wzmożonych środków bezpieczeństwa finansowego wobec klienta w przypadkach, które mogą wiązać się z wyższym ryzykiem prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu. Ustawa wskazuje w szczególności dwa przypadki spełniające ten warunek – nieobecność klienta dla celów identyfikacji oraz zajmowanie eksponowanego stanowiska politycznego, nie jest to jednak lista zamknięta, bank jest więc obowiązany identyfikować również inne przypadki, które mogą wiązać się z wyższym ryzykiem prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu. Ryzyko prania pieniędzy, których źródłem jest korupcja, jest w przypadku osób zajmujących eksponowane stanowiska polityczne mających miejsce zamieszkania w Polsce, niezaprzeczalne. Byłoby absurdem założenie, że ryzyko to towarzyszy wyłącznie transakcjom dokonywanym przez takie osoby mające miejsce zamieszkania poza Polską. O dostrzeganiu tego ryzyka przez ustawodawcę świadczy m.in. fakt, że jednym z zadań Centralnego Biura Antykorupcyjnego, określonym w art. 2 ust. 1 pkt 5 ustawy o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym, jest kontrola prawidłowości i prawdziwości składanych na podstawie odrębnych przepisów oświadczeń majątkowych lub oświadczeń o prowadzeniu działalności gospodarczej osób pełniących funkcje publiczne.

A co z terroryzmem?

Należy ponadto zrewidować formułowany powszechnie argument, jakoby ograniczenie zakresu podmiotowego osób zajmujących eksponowane stanowiska polityczne do mających miejsce zamieszkania poza terytorium Polski, wynikało z Dyrektywy 2005/60/WE. Środki służące ograniczaniu ryzyka, określone w art. 13 ust. 4 Dyrektywy 2005/60/WE (którego odzwierciedleniem jest art. 9e ust. 4 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy), rzeczywiście podlegają stosowaniu wobec “osób zajmujących eksponowane stanowiska polityczne mieszkających w innym Państwie Członkowskim lub w państwie trzecim”, nie oznacza to jednak, że dyrektywa pomija krajowe osoby zajmujące eksponowane stanowiska polityczne. Punkt 25 preambuły dyrektywy odnosi się do “wzmocnionych zasad identyfikacji klienta w stosunku do osób na eksponowanych stanowiskach politycznych zamieszkujących w innych Państwach Członkowskich lub państwach trzecich”, jednak również do “osób na eksponowanych stanowiskach politycznych na szczeblu krajowym”, które należy poddać “standardowym zasadom identyfikacji klienta”. Ponadto art. 13 ust. 1 dyrektywy (którego odzwierciedleniem jest art. 9e ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy), wymaga stosowania, na podstawie oceny ryzyka, środków wzmożonej należytej staranności wobec klienta w sytuacjach, które mogą wiązać się z wyższym ryzykiem prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu, w szczególności w przypadkach transakcji lub stosunków gospodarczych z osobami zajmującymi eksponowane stanowiska polityczne mieszkającymi w innym państwie członkowskim lub w państwie trzecim, lecz nie zamykają one listy przypadków wiążących się z wysokim ryzykiem prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu. Dyrektywa wprowadza więc szczególne obowiązki wobec transakcji lub stosunków gospodarczych z zagranicznymi osobami zajmującymi eksponowane stanowiska polityczne, umożliwia jednak również, podobnie jak art. 9e ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy, stosowanie wzmożonych środków bezpieczeństwa finansowego w przypadkach, które bank postrzega jako generujące wyższe ryzyko prania pieniędzy. Należą do nich dokonywane przez osoby krajowe transakcje, których przedmiotem mogą być wartości majątkowe, których źródłem jest korupcja.

Na marginesie należy przyznać, że analogiczną do polskiej definicję osób na eksponowanych stanowiskach politycznych formułuje również międzynarodowa organizacja The Financial Action Task Force (FATF) w “FATF 40 Recommendations” z 20 czerwca 2003 r. (ze zm. z 22 października 2004 r.) – “Politically Exposed Persons” (PEPs) are individuals who are or have been entrusted with prominent public functions in a foreign country […]”. Ponadto przykładami regulacji zawierających ograniczenie zakresu podmiotowego osób zajmujących eksponowane stanowiska polityczne do mających miejsce zamieszkania za granicą są m.in.: sekcja 312 USA Patriot Act (“a Senior Foreign Political Figure” to w szczególności “current or former senior official in the executive, legislative, administrative, military, or judicial branch of a foreign government”), czy kanadyjskie przepisy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy (“Politically Exposed Foreign Persons” obejmują w szczególności “a person who holds or has ever held one of the (…) offices or positions in or on behalf of a foreign state”).

Argumentacja przedstawiona w artykule uzasadnia tezę, że ustawa o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy w brzmieniu wynikającym z implementacji Dyrektywy 2005/60/WE może stanowić podstawę prawną, do której kieruje art. 23 ust. 1 pkt 2 ustawy o ochronie danych osobowych, przetwarzania danych osobowych osób zajmujących eksponowane stanowiska polityczne mających miejsce zamieszkania w Polsce, mimo że definicja tych osób w art. 2 pkt 1f ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy obejmuje wyłącznie osoby mające miejsce zamieszkania poza Polską.


Autor jest doktorem nauk prawnych, prezesem i założycielem Instytutu Prawa Bankowego, prowadzącego szkolenia i audyty na rzecz banków.

 

Udostępnij artykuł: