Temat numeru: Sądownictwo polubowne (arbitraż) jako alternatywna forma wymiaru sprawiedliwości 1

KF 2014.10-12 (październik - grudzień 2014)

Prowadzenie działalności gospodarczej, w warunkach globalizacji i otwartości granic, stanowi dla przedsiębiorców krajowych coraz większe wyzwanie. Przedsiębiorcy krajowi muszą konkurować na rynku krajowym, wewnętrznym Unii Europejskiej oraz globalnym z przedsiębiorcami zewnętrznymi.

Prowadzenie działalności gospodarczej, w warunkach globalizacji i otwartości granic, stanowi dla przedsiębiorców krajowych coraz większe wyzwanie. Przedsiębiorcy krajowi muszą konkurować na rynku krajowym, wewnętrznym Unii Europejskiej oraz globalnym z przedsiębiorcami zewnętrznymi.

Sylwia Morawska

Tym bardziej coraz większego znaczenia nabiera jakość otoczenia instytucjonalno-prawnego przedsiębiorców. Polska, wstępując do Unii Europejskiej, otworzyła swoje granice na konkurencję ze strony państw członkowskich. Zgodnie z art. 120 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (dawny art. 98 TWE) państwa członkowskie i Unia działają w poszanowaniu zasady otwartej gospodarki rynkowej z wolną konkurencją, sprzyjając efektywnej alokacji zasobów. W ramach Unii Europejskiej rynek wewnętrzny obejmuje obszar bez granic wewnętrznych, w którym zapewniony jest swobodny przepływ towarów, osób, usług i kapitału. Jednym z naczelnych celów integracji europejskiej realizowanej w ramach UE jest budowa rynku wewnętrznego, charakteryzującego się zniesieniem przeszkód w swobodnym przepływie towarów, osób, usług i kapitału między państwami członkowskimi2.

Dr hab. Sylwia Morawska

kf.2014.k4.foto.043.150x- pracownik naukowy Kolegium Nauk o Przedsiębiorstwie Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie, prokurator Prokuratury Okręgowej w Warszawie, kierownik Działu Funduszy Pomocowych Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury, inicjatorka innowacyjnych badań nad skutecznością instytucjonalnego otoczenia biznesu w Polsce i gwarancji pewności obrotu. W latach 2008-2013 autorka koncepcji edukacji ekonomicznej sędziów upadłościowych opartej na stworzonym profilu kompetencyjnym i nowatorskich metodach dydaktycznych. Autorka programów studiów podyplomowych i interdyscyplinarnych kursów dla sędziów i prokuratorów rozstrzygających sprawy gospodarcze. Wykładowca na studiach podyplomowych dla dyrektorów banków, audytorów i biegłych rewidentów. Autorka licznych publikacji z dziedziny ekonomicznej analizy prawa upadłościowego, członek Zespołu Ministerstwa Sprawiedliwości ds. Nowelizacji Prawa Upadłościowego i Naprawczego, ekspert Komisji Europejskiej i Ministerstwa Sprawiedliwości

Duża część przepisów Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej ma na celu dostosowanie zachowań uczestników rynku wewnętrznego do reguł wolnego handlu. Unijna integracja dokonuje się w modelu gospodarki rynkowej, w którym polityka konkurencji winna w coraz większym stopniu przyczyniać się do podwyższania efektywności gospodarki europejskiej, w rozumieniu maksymalizowania dobrobytu konsumentów i osiąganiu optymalnej alokacji zasobów3. Rynek wewnętrzny przestaje być jak dawniej rozstrzygającym czynnikiem aktywności przedsiębiorstw krajowych. Przedsiębiorcy w walce o popyt krajowy czy globalny muszą być konkurencyjni w stosunku do przedsiębiorców zewnętrznych. Wyzwanie to w sytuacji coraz większej niepewności i zmienności w otoczeniu gospodarczym powoduje konieczność elastycznego dostosowywania się do coraz to nowych warunków. Polscy przedsiębiorcy spełniają wszelkie kryteria do uznania ich za elastycznych. Posiadają zdolność dostosowania się do zmieniających się warunków, zmysł improwizacji4. Otoczenie instytucjonalno- prawne nie dostosowuje się zaś do wymagań przedsiębiorców. Jest sztywne i nieprzewidywalne. Polscy przedsiębiorcy nie mogą liczyć na kapitał finansowy, a swoje szanse ekspansji mogą opierać na kapitale ludzkim i potencjale przedsiębiorczym5. Specyfiką polskiej gospodarki jest kluczowa rola w obrocie gospodarczym mikro-, małych oraz średnich przedsiębiorców. Sektor MŚP w Polsce, w większym stopniu niż w UE, jest zdominowany przez mikroprzedsiębiorców (1,6 mln), których udział w całkowitej liczbie przedsiębiorstw (96 proc.) przewyższa średnią europejską (91,8 proc.). Odsetek małych przedsiębiorców w liczbie MŚP w Polsce (2,8 proc.) jest o ponad połowę mniejszy od średniej dla UE-27 (6,9 proc.). Mimo to średnioterminowe trendy pokazują, że struktura przedsiębiorstw w Polsce zmierza w kierunku podobnej do UE - spada udział mikrofirm, a wzrasta udział pozostałych grup przedsiębiorstw. Wkład MŚP w tworzenie wartości dodanej brutto wynosi około 48,4 proc., zaś liczba pracujących w sektorze stanowi 2/3 ogółu pracujących. Połowa mikroprzedsiębiorstw to firmy działające powyżej czterech lat, 95 na 100 mikroprzedsiębiorców to osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą, w tym ponad 2/3 to osoby samozatrudnione (69,8 proc., tj. 1,1 mln)6.

Efektywny system instytucjonalny powinien opierać się na koordynacji instytucji formalnych7 i nieformalnych8. Brak komplementarności pomiędzy nimi jest przyczyną niskiej wydolności sądownictwa gospodarczego i budowanego równolegle sądownictwa polubownego (arbitrażu). Zarówno orzeczenie sądu gospodarczego, jak i sądu polubownego dla możliwości jego wyegzekwowania wymaga nadania klauzuli wykonalności i następnie egzekucji komorniczej. Wykonalność orzeczeń zapadłych przed tymi sądami zależy wprost proporcjonalnie od sprawności organów egzekucyjnych. Badania przeprowadzone w Sądzie Okręgowym w Gdańsku wykazują jednak niską skuteczność egzekucji komorniczej, która kształtuje się na poziomie 10 proc. stopy odzysku (rys. 1 i 2).

kf.2014.k4.wykres.043.450xkf.2014.k4.wykres.044.450x

Powstaje pytanie, czy przedsiębiorcy którzy zdecydowali się na drogę sądownictwa polubownego, regulują swoje zobowiązania dobrowolnie w ustalonym terminie i w jakim stopniu rozstrzygnięcie sądu polubownego wymaga powrotu na drogę egzekucji komorniczej. Brak jest jednak w tym obszarze badań, które należałoby zainicjować i przeprowadzić.

Alternatywne formy wymiaru sprawiedliwości

Spory pomiędzy kontrahentami są częścią obrotu gospodarczego. Rolą państwa jest zapewnienie sprawnego rozstrzygania sporów i egzekucji zawartych w rozstrzygnięciach zapisów. Powszechnie przyjętą formą rozstrzygania sporów jest sądowy wymiar sprawiedliwości. Jednak państwo polskie powinno wspierać i stworzyć warunki dla upowszechnienia alternatywnych form wymiaru sprawiedliwości. Nadają się one bowiem doskonale do rozwiązywania sporów podmiotów pozostających w stałych więziach gospodarczych, dla których znacznie ważniejsze od rozstrzygnięcia jednorazowego sporu jest ustalenie zasad bezkonfliktowej kooperacji w przyszłości. Rozwój alternatywnych form wymiaru sprawiedliwości jest tym bardziej istotny wobec rozwijającego się obok koegzystencji, kooperacji i konkurencji, nowego typu relacji pomiędzy konkurentami w obrocie gospodarczym zwanego kooperencją. Kooperencja to relacje pomiędzy konkurentami, w których występują związki o charakterze ekonomicznym i pozaekonomicznym. Zależności między stronami są dwojakie: formalne lub oparte na zaufaniu (część kooperacyjna) oraz oparte na pozycji rynkowej i/lub w strukturze powiazań sieciowych (część konkurencyjna). Równocześnie występujące zjawiska rywalizacji i współdziałania powodują współzależność tych relacji. Kooperencja staje się w wielu przypadkach dla przedsiębiorców jednym z najbardziej skutecznych sposobów przetrwania i rozwoju w silnie turbulentnym i złożonym otoczeniu9. Dla tego typu relacji i konfliktów pojawiających się pomiędzy rywalizującymi i współdziałającymi stronami tryb adjudykacyjny (sądowy) nie jest na ogół dobrą podstawą do ich rozwiązywania i wymaga uzupełnienia o procedury mediacyjno-koncyliacyjne i arbitrażowe. W trybie adjudykacyjnym osoba rozstrzygająca konflikt działa według z góry ustalonych reguł i procedury. Jej decyzja ma charakter władczy, a strony nie mają wpływu ani na wybór reguł i procedury, ani też na wybór osoby rozstrzygającej konflikt. Dla postępowania sądowego charakterystyczna jest orientacja retrospektywna (kto naruszył normę), a zatem sądy nadają się raczej do rozstrzygania sporów jednorazowych, w których strony nie pozostają w stałych stosunkach10. W trybie mediacyjno-koncyliacyjnym obok stron występuje mediator (koncyliator). Mediator nie ma jednak żadnych uprawnień władczych. W tym trybie strony zachowują pełną autonomię w zakresie wyboru reguł i procedury, a także samej osoby mediatora. W trybie arbitrażowym strony mają również pełną autonomię w zakresie wyboru reguł, procedury i osoby arbitra, jednakże jego orzeczenie ma charakter wiążący i w razie potrzeby podlega przymusowemu wykonaniu. Celem instytucji alternatywnych jest na ogół doprowadzenie do porozumienia stron, stąd też najczęściej przybierają one formę działalności mediacyjno- koncyliacyjnej, chociaż w wielu sprawach, szczególnie gospodarczych, popularny jest arbitraż. W porównaniu do postępowania sądowego procedury alternatywne powinny być na ogół mniej sformalizowane, bardziej elastyczne i gwarantujące większy wpływ stron na przebieg i wynik postępowania. Postępowania alternatywne mają orientację prospektywną, mają bowiem zapewnić właściwe stosunki i kooperację stron w przyszłości.

Sądownictwo polubowne (arbitraż)

W demokratycznym państwie prawa przedsiębiorcy powinni mieć realne prawo wyboru trybu dochodzenia swoich roszczeń. Z niczego nie wynika, że jedyną drogą do rozstrzygnięcia sporu powinna być droga sądowa. Rozwój sądownictwa polubownego ze względu na jego przystępność, elastyczność i odformalizowanie procedur powinien przebiegać równolegle, by zapewniać możliwość wyboru opartego na racjonalnych przesłankach. Te przesłanki powinny opierać się na analizie czasu i kosztów postępowań. Przedsiębiorcy, analizując czas i koszty postępowań polubownych, stwierdzają, że nie są one atrakcyjne, gdyż zarówno czas (weryfikacja wyroku sądu polubownego - arbitrażowego) i koszty są porównywalne z postępowaniami sądowymi. Stanowią one niewielki odsetek spraw wpływających do sądów powszechnych. Liczba spraw rozpatrywanych przez sądy polubowne szacuje na około 300 do 700 spraw rocznie. Najprawdopodobniej, łącznie z postępowaniami ad hoc, liczba ta może wzrosnąć do 1000. W Polsce istnieje bardzo wiele stałych sądów arbitrażowych. Ale tak naprawdę realną rolę w obrocie gospodarczym realizuje zaledwie kilka sądów. Najdłuższą tradycję ma Sąd Arbitrażowy przy Krajowej Izbie Gospodarczej, wywodzący się od sądu afiliowanego przy Polskiej Izbie Handlu Zagranicznego. W 2005 r. powstał nowy stały Sąd Arbitrażowy LEWIATAN

We wrześniu 2013 r. z inicjatywy ministrów gospodarki i sprawiedliwości powołano zespół do spraw systemowych rozwiązań w zakresie polubownych metod rozwiązywania sporów gospodarczych, ułatwiających wykonywanie działalności gospodarczej. Zadaniem zespołu było opracowanie katalogu działań legislacyjnych i pozalegislacyjnych, które wpłyną na rozwój alternatywnych metod rozwiązywania sporów, szczególnie gospodarczych, z angielskiego alternative dispute resolution (ADR). W pracach zespołu wzięli udział eksperci reprezentujący m.in. środowiska sędziów, radców prawnych oraz adwokatów, praktycy i teoretycy zajmujący się alternatywnymi metodami rozwiązywania sporów. Główne propozycje zespołu zawarte w projekcie założeń do projektu ustawy o wspieraniu polubownych metod rozwiązywania sporów sprowadzają się do: wprowadzenia wyższych standardów dla arbitrów dotyczących ich bezstronności i niezależności w sprawie, skrócenia czasu trwania postępowań postarbitrażowych (termin do wniesienia skargi o uchylenie wyroku sądowego, skrócenie drogi instancyjnej w postępowaniu ze skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego oraz w postępowaniach o uznanie lub stwierdzenie wykonalności wyroku sądu polubownego), zrównania skutków ogłoszenia upadłości dla postępowań przed sądami powszechnymi i polubownymi. Zaproponowane zmiany tylko częściowo realizują postulaty środowisk propagujących sądownictwo polubowne.

Podsumowanie

Dla polskich przedsiębiorców alternatywne formy wymiaru sprawiedliwości w postaci sądownictwa polubownego (arbitrażowego) są nieatrakcyjne tak z uwagi na czas, jak i koszty. Brak jest także po stronie przedsiębiorców świadomości możliwości zawarcia w umowie zapisu na sąd polubowny. Nie należy spodziewać się, że sądownictwo polubowne będzie w najbliższym czasie zyskiwać na popularności. Nadal większość spraw będzie kierowana do sądownictwa powszechnego ze względu na jego dostępność, możliwość zwolnienia od kosztów, a także dochodzenia roszczeń bezspornych w trybach zautomatyzowanych. Sądownictwo polubowne jest powszechnie przyjętym trybem rozstrzygania sporów w państwach anglosaskich, gdzie są odwrotne proporcje pomiędzy rozstrzygnięciami sądów powszechnych a trybami konsensualnymi. Zalecenia Komisji Europejskiej wskazują na wagę dostępności trybów konsensualnych dla rozwoju przedsiębiorczości. Tym większe znaczenie będzie miało przygotowanie dobrych rozwiązań instytucjonalnych, organizacja szkoleń dla mediatorów i arbitrów i popularyzacja zapisów na sąd polubowny wśród przedsiębiorców.


Przypisy

  1. W pracy przyjęto szeroką definicję wymiaru sprawiedliwości przedstawioną przez prof. L. Morawskiego w Główne problemy współczesnej filozofii prawa. Prawo w toku przemian, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2005, s. 230 Termin: "alternatywne formy wymiaru sprawiedliwości" jest pojęciem wieloznacznym. Można go przedstawić w trzech ujęciach. Po pierwsze, oznacza alternatywne formy postepowania sądowego w stosunku do tradycyjnego postępowania procesowego. W tym rozumieniu alternatywą w stosunku do procesu sądowego będą postępowania nieprocesowe, a także różne postępowania odrębne. Po drugie, termin "alternatywna forma procesu sądowego" oznacza wszelkie formy postępowania, które nie opierają się na trybie adjudykacyjnym podejmowania decyzji. Alternatywą w stosunku do tak rozumianego procesu sądowego będą wszelkie formy sądowego postępowania ugodowego, pojednawczego, polubownego czy rozjemczego. Dwa wymienione tryby alternatyw - ze względu na to, że mają miejsce w ramach postępowania sądowego - zwykło nazywać się alternatywami wewnętrznymi. W trzecim rozumieniu alternatywą wobec postępowania sądowego są wszelkie pozasądowe formy rozstrzygania konfliktów i podejmowania decyzji w indywidualnych sprawach. Ten typ alternatyw nazywa się alternatywami zewnętrznymi. W pracy przyjęto trzecie rozumienie tego terminu.
  2. Art. 3 ust. 1 lit. b Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE z 30 marca 2010, C 83/49).
  3. T. Skoczny, Podstawy i zakres wspólnotowego prawa konkurencji [w:] Prawo Unii Europejskiej. Zagadnienia systemowe. Prawo materialne i polityki, red. J. Barcz, Wydawnictwo Prawo i Praktyka Gospodarcza, Warszawa 2006, s. II-325.
  4. W. Szymański, Niepewność i niestabilność gospodarcza. Gwałtowny wzrost i co dalej?, Difin, Warszawa 2011, s. 268.
  5. Por. A.K. Koźmiński, Koniec świata menedżerów, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2008, s. 15 i nast.
  6. Raport o stanie sektora MŚP - główne wnioski, PARP, Warszawa 2011.
  7. Instytucje formalne - otoczenie instytucjonalne (system prawny danego państwa czy organizacji i sposoby jego egzekucji: prawo chroniące własność itp.).
  8. Instytucje nieformalne - otoczenie społeczne (zwyczaje, tradycje, różne przejawy kapitału społecznego: zaufanie, tworzenie sieci kontaktów, normy zachowań, wzorce kulturowe, zdolności w rozwiazywaniu wspólnych problemów czy sposoby postępowań).
  9. Cygler J., Kooperencja przedsiębiorstw. Czynniki sektorowe i korporacyjne, Wydawnictwo Oficyna Wydawnicza, Szkoła Główna Handlowa w Warszawie, Warszawa 2009, s. 15.
  10. L. Morawski [w:] Główne problemy współczesnej filozofii prawa. Prawo w toku przemian, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2005, s. 227.

 

Udostpnij artyku: