Ubezpieczenia społeczne: Reformy systemu zabezpieczenia emerytalnego Włoch

NZB 2015/01

Zalążki systemu emerytalnego we Włoszech pojawiły się jeszcze pod koniec XIX w., kiedy wprowadzone zostały pierwsze dobrowolne ubezpieczenie emerytalne. Po około dwóch dekadach, przekształciły się one w obowiązkowy system kapitałowy, a w 1919 r. powstała wyspecjalizowana instytucja zajmująca się administrowaniem systemem ubezpieczenia społecznego. Był to INSP - Instituto nazionale per la previdenza sociale, czyli Krajowy Urząd ds. Zabezpieczenia Społecznego1. System w takiej formie istniał aż do II wojny światowej.

Zalążki systemu emerytalnego we Włoszech pojawiły się jeszcze pod koniec XIX w., kiedy wprowadzone zostały pierwsze dobrowolne ubezpieczenie emerytalne. Po około dwóch dekadach, przekształciły się one w obowiązkowy system kapitałowy, a w 1919 r. powstała wyspecjalizowana instytucja zajmująca się administrowaniem systemem ubezpieczenia społecznego. Był to INSP - Instituto nazionale per la previdenza sociale, czyli Krajowy Urząd ds. Zabezpieczenia Społecznego1. System w takiej formie istniał aż do II wojny światowej.

Maria A. Szczur

W okresie powojennym gospodarka Włoch była zniszczona i dotknięta wysoką inflacją. Ponieważ zgromadzony kapitał emerytalny utracił znaczną część swojej wartości, zdecydowano o zmianie mechanizmu finansowania świadczeń i przejściu na system pay-as-you-go. Implementacja nowego mechanizmu trwała do 1970 r., kiedy to ostatecznie zrezygnowano z systemu kapitałowego. Lata pięćdziesiąte i sześćdziesiąte we Włoszech, podobnie jak w wielu innych krajach Europy Zachodniej, był okresem intensywnego wzrostu. Równocześnie systemem zabezpieczenia społecznego, a więc i emerytalnym, obejmowane były kolejne grupy zawodowe, a także rósł poziom wypłacanych świadczeń. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych powstały ogromne obciążenia finansów publicznych z tytułu wydatków emerytalnych.

nbz.kf.p1.2015.062.a.150xMaria A. Szczur, profesor Akademii Finansów w Warszawie, dr nauk ekonomicznych, członek zarządu ZUS ds. finansowych. Autorka publikacji o ubezpieczeniach społecznych, systemach emerytalnych, prawie wspólnotowym w zakresie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.

Na początku lat dziewięćdziesiątych presja wydatków emerytalnych na finanse publiczne oraz rosnąca stopa zależności demograficznej2 wymusiły zmiany strukturalne systemu emerytalnego. Pojawiła się nierównowaga finansowa we włoskim systemie Wynikała ona ze znaczącej zmiany warunków, w jakich przyszło działać systemowi (wzrost przeciętnej długości życia, spadek stopy urodzeń, niekorzystne zmiany na rynku pracy, a także niekontrolowany wzrost wydatków publicznych na cele socjalne). Podstawowe znaczenie miały zmiany demograficzne.Wedle ostatnich prognoz demograficznych, do 2050 r. osoby w wieku 65 lat i więcej będą stanowić najliczniejszą grupę ludności. By utrzymać równowagę między dochodami ze składek emerytalnych i wydatkami na świadczenia, politycy w coraz większym stopniu korzystali ze środków budżetowych. Aby uniknąć zapaści system emerytalnego, od początku lat dziewięćdziesiątych wprowadzono zmiany funkcjonowania systemu.Dwie najważniejsze reformy prowadzono w 1992 r. (reforma Amato) i w 1995 r. (reforma Diniego). Ich efektem była zmiana publicznego systemu emerytalnego z systemu o zdefiniowanym świadczeniu (DB) na niekapitałowy system o zdefiniowanej składce (NDC). Wdrożenie tak głębokich zmian wymagało wielu lat i nie odbywało się bez problemów. Dalsze prace nad zmianą systemu emerytalnego - podjęte w 2011 r. przez Mario Montiego - miały na celu przyspieszenie procesu wdrażania.

Reformy z ostatnich 20 lat

W okresie przed 1992 r. we Włoszech funkcjonował w zasadzie jednofilarowy system pay-as-you-go, finansowany ze składek pracodawców (2/3 składki) i pracobiorców (1/3 składki). Dodatkowo, pracodawcy wnosili składkę w wysokości 7,41 proc. na fundusz TFR3, z którego pracodawcy - w momencie odejścia pracownika z pracy - finansowali odprawy (severance pay). Warunkiem nabycia prawa do emerytury było ukończenie 60 lat (mężczyzna) lub 55 lat (kobieta) oraz posiadanie co najmniej 15-letniego okresu składkowego. Możliwe było także przejście na emeryturę bez względu na wiek w przypadku posiadania 35-letniego stażu w sektorze prywatnym (lub 20-letniego w sektorze publicznym).

Takie zasady zachęcały do wcześniejszego przechodzenia na emeryturę, zwłaszcza iż system nie uwzględniał aktuarialnej redukcji świadczenia. Przy obliczaniu świadczenia uwzględniano zarobki (przy 2-proc. stopie dyskontowej) oraz staż ubezpieczeniowy. Prawo do minimalnej emerytury nabywano w sytuacji, gdy emerytura z ubezpieczenia nie osiągała ustalonego poziomu, pod warunkiem spełnienia dodatkowo kryterium dochodowego.

Reforma Amato (1992)

Głównym celem reformy podjętej w 1992 r. było obniżenie wydatków emerytalnych (stanowiących w 1992 r. 14,9 proc. PKB). Wprowadzone zmiany dotyczyły zasad działania segmentu publicznego systemu. Przyczynę stosunkowo wysokich wydatków emerytalnych upatrywano w niekorzystnych trendach demograficznych i zbytniej hojności włoskiego systemu (wysoka stopa zastąpienia i niski faktyczny wiek przechodzenia na emeryturę). Ponadto funkcjonowały liczne systemy branżowe, które w różny sposób traktowały swoich ubezpieczonych.

Na mocy przepisów reformy z 1992 r. zaostrzone zostały warunku uprawniające do emerytury, podniesiono składki i zmieniono sposób ustalania podstawy wymiaru emerytury (zamiast wynagrodzenia z ostatniego roku przed przejściem na emeryturę, przyjęto, iż podstawą tą będzie przeciętne wynagrodzenie z ostatnich 5 lat). Zdecydowano też o stopniowym podnoszeniu w latach 1993-2000 ustawowego wieku emerytalnego - do 65 lat dla mężczyzn i 60 lat dla kobiet. Podniesiono także minimalny staż ubezpieczeniowy: z 15 do 20 lat, a także zmieniono formułę waloryzacji świadczeń: z indeksacji cenowo-płacowej na indeksacje cenową. Podjęte działania zmniejszyły wydatki emerytalne, a różnice między ubezpieczonymi różnych branż zostały istotnie zmniejszone.

Przepisy wdrażające reformę z 1992 r. stanowiły pierwszy krok na drodze do rozwoju systemów uzupełniających. W 1993 r. pojawiły się pierwsze prywatne fundusze (indywidualne i pracownicze). Aby zachęcić do tworzenia nowych prywatnych funduszy emerytalnych, w 2000 r. zmieniono zasady opodatkowania dochodów funduszy emerytalnych z inwestycji (11 proc. zamiast 12,5 proc.).Ponadto inwestowanie w prywatne fundusze emerytalne miała uatrakcyjnić możliwość odliczenia pewnej sumy składek wnoszonych do programów dodatkowych.

Reforma Diniego (1995)

Na mocy ustawy z 1995 r. do włoskiego systemu zabezpieczenia emerytalnego wprowadzone zostały głębokie zmiany strukturalne, a mianowicie I publiczny filar systemu o zdefiniowanym świadczeniu (DB - Defined Benefit) przekształcono w niekapitałowy podsystem o zdefiniowanych składkach (NDC - Notional Defined Contribution). Nowy podsystem NDC jest w dalszym ciągu systemem pay-as-you-go (niekapitałowym), zapewniono w nim jednak silniejsze niż w systemie DB powiązanie przyszłej emerytury z wnoszonymi składkami. Podstawę wymiaru świadczenia stanowiły więc skapitalizowane składki z całej kariery zawodowej, indeksowane co rok odpowiednio do przeciętnej ruchomej stopy wzrostu PKB liczonej z ostatnich 5 lat. Istniała możliwość przejścia na emeryturę między 57. a 65. rokiem życia (przy co najmniej 5-letnim stażu ubezpieczenia), przy zastosowaniu współczynników transformacji (ustalonych zgodnie z metodami aktuarialnymi). Rewizję współczynników transformacji zaplanowano w okresach co 10 lat.

Zdecydowano się, że nowy system wprowadzany będzie stopniowo, a objęcie nim było uzależnione od stażu ubezpieczeniowego zgromadzonego do 31 grudnia 1995 r. Zgodnie z zasadami reformy Diniego z 1995 r., pracownicy zostali podzieleni na 2 kategorie: osoby objęte ubezpieczeniem społecznym administrowanym przez INPS przed 31 grudnia 1995 r. oraz osoby, które po raz pierwszy przystąpiły do tego ubezpieczenia od 1 stycznia 1996 r. W odniesieniu do obu tych grup ustawodawca przewidział różne metody kalkulacji świadczenia emerytalnego. Wyróżniono 3 odrębne zasady obliczania emerytury:

  1. ubezpieczeni, którzy posiadali co najmniej 18-letni staż pracy do 31 grudnia 1995 r. - emerytura liczona według zasad systemu zdefiniowanego świadczenia (DB);
  2. ubezpieczeni, którzy po raz pierwszy weszli na rynek pracy 1 stycznia 1996 r. lub później - emerytura liczona wedle zasad obowiązujących w niekapitałowym systemie niezdefiniowanej składki (NDC);
  3. mieszany sposób ustalania poziomu świadczenia jest stosowany w przypadku tych ubezpieczonych, którzy posiadali krótszy niż 18-letni okres składkowy do 31 grudnia 1995 r. W tym przypadku stosowana jest zasada prorata: za okres do 31.12.1995 r. emerytura liczy się wg zasad systemu DB, a za okres od 1.01.1996 r. - systemu NDC.

Od samego początku jednak koncepcja stopniowego i rozłożonego w czasie procesu wdrażania tych zasad spotykała się z ostrą krytyką. W 1997 r. podjęto próbę przyspieszenia procesu implementacji reformy, ponieważ - w związku z przystąpieniem Włoch do EMU - powstała konieczność poprawy sytuacji finansów publicznych Włoch (spełnienie kryteriów z Maastricht). W kolejnych latach (2004 i 2009) zaostrzano warunki uprawniające do uzyskania prawa do emerytury oraz wprowadzono liczne zachęty do uczestnictwa w systemach dodatkowych. Aby zintensyfikować proces rozwoju uzupełniających programów emerytalnych, w 2006 r. wprowadzono przepisy pozwalające pracownikom przenosić środki zgromadzone w funduszach TFR (Trattamento di fine rapporto) do prywatnych funduszy emerytalnych. Natomiast w 2009 r. wprowadzono przepisy zakładające, że od stycznia 2015 r. ustawowy wiek emerytalny będzie podnoszony odpowiednio do wzrostu przeciętnej długości życia. Zmieniono także warunki nabycia prawa do emerytury przez kobiety zatrudnione w sektorze prywatnym: od 2010 r. - wiek emerytalny podniesiono z 60 do 61 lat, od 2012 r. - do 62 lat, a potem: co dwa lata o 1 rok, aż do osiągnięcia wieku emerytalnego wynoszącego 65 lat.

nbz.kf.p1.2015.tabela.063.a.600xReforma Montiego (2011 r.)

Trudna sytuacja finansów publicznych pod koniec 2011 r. wymusiła na rządzie Mario Montiego decyzję o zmianach systemu emerytalnego. Celem tych posunięć było osiągnięcie finansowej stabilności systemu, a także wzmocnienie jego samowystarczalności. Zrezygnowano ze stopniowego wdrażania rozwiązań zaproponowanych przez Diniego i istotnie przyspieszono proces implementacji. W latach 2011-2013 została zawieszona waloryzacja świadczeń, nastąpił dalszy wzrost ustawowego wieku emerytalnego, dochody emerytalne przekraczające 90 tys. euro rocznie opodatkowano specjalnym podatkiem. Począwszy od 1 stycznia 2012 r. emerytury poszczególnych osób ustalane są według zasad niekapitałowego systemu o zdefiniowanych składkach (NDC). W praktyce wdrażany system miał zapewnić równe traktowanie wszystkich ubezpieczonych.

Zamiast możliwości przejścia na emeryturę przed osiągnięciem wieku emerytalnego (seniority pension), o ile ubezpieczony posiadał wymagany staż emerytalny (min. 35 lat), wprowadzono możliwość wcześniejszego przejścia na emeryturę, pod warunkiem posiadania określonej liczby lat składkowych. Począwszy od 2012 r. jest to 42 lata i 1 miesiąc dla mężczyzny, i 41 lat i 1 miesiąc - dla kobiety. Poziom ten będzie rósł w miarę wzrostu przeciętnej długości życia. Podniesienie ustawowego wieku emerytalnego oraz zrównanie tego wieku dla obu płci na poziomie 67 lat dotyczy zarówno pracowników sektora prywatnego, jak i publicznego. Inną innowacją w przepisach dekretu z grudnia 2011 r. jest wprowadzenie elastycznego wieku emerytalnego w przedziale 63 - 70 lat. Późniejsze przejście na emeryturę wiąże się z wyższym świadczeniem.

Konstrukcja aktualnego systemu emerytalnego

Aktualny system zabezpieczenia emerytalnego tworzą klasyczne trzy filary: publiczny i dwa prywatne uzupełniające (por. tabela 2).

nbz.kf.p1.2015.tabela.064.a.600xPubliczny podsystem zaopatrzenie emerytalnego

Na mocy dekretu z 22 grudnia 2011 r. ("Uratuj Włochy") wprowadzono istotne zmiany w funkcjonowaniu publicznego segmentu systemu emerytalnego. Bazuje on obecnie na hipotetycznych rachunkach (notional account) emerytalnych. Od 2012 r. wszyscy pracownicy zostali objęci niekapitałowym systemem o zdefiniowanych składkach (NDC).

Ustawowy wiek emerytalny ma być systematycznie podnoszony, zarówno dla kobiet jak i mężczyzn w miarę wydłużania się przeciętnej długości życia, aż do osiągnięcia 67 lat w 2021 r. (por. tabela 3). Wprowadzono też możliwość przejścia na emeryturę między 62. a 70. rokiem życia. Emeryturę można otrzymać w przypadku posiadania co najmniej 20 lat składkowych, o ile uzyskane świadczenie nie przekracza poziomu 1,5-krotności zasiłku z pomocy społecznej (social assistance).

Głównym źródłem finansowania emerytur są składki. Zasiłki socjalne i dodatki socjalne do minimalnej emerytury finansuje się bezpośrednio z budżetu państwa. Budżet finansuje też deficyt systemu. Składkę pracowników ustalono na poziomie 33 proc. wynagrodzenia, z czego pracownik finansuje składkę w wysokości 9,19 proc., a jego pracodawca - 23,81 proc. Natomiast, pracujący na własny rachunek płacą składkę w wysokości 20 proc.

Składki naliczane są tylko od dochodów nieprzekraczających ustalonego na dany rok limitu (w 2014 r. 100 123 euro rocznie). Na koniec każdego roku składki są waloryzowane stopą kapitalizacji. We Włoszech stopa kapitalizacji odpowiada przeciętnej nominalnej stopie wzrostu PKB z ostatnich 5 lat.

Zgodnie ze zmianami wprowadzonymi dekretem z grudnia 2011 r., publiczną część obecnego systemu tworzą de facto trzy do pewnego stopnia odrębne podsystemy (por. tabela 4.). Jak widać z tabeli 4, system o zdefiniowanym świadczeniu (DB) w dalszym ciągu dotyczy pewnych grup ubezpieczonych. Emerytura liczona według reguł systemu DB bazuje na 3 podstawowych elementach:

  • liczba lat składkowych: liczba lat opłacania składek, które ubezpieczony może udowodnić w momencie przechodzenia na emeryturę (maks. 40 lat);
  • podstawa wymiaru świadczenia: tj. przeciętne wynagrodzenie w ciągu ostatnich lat (5-10 lat)4 pracy bądź całej kariery przypadku zatrudnionych po raz pierwszy od 1996 r. Wynagrodzenia z poprzednich lat są indeksowane wskaźnikiem FOI (wskaźnik wzrostu cen konsumpcyjnych dla gospodarstw pracowniczych);
  • stopa zwrotu: w 2011 r. dla dochodów do 44 204 euro stopa wynosiła 2 proc., a dla wyższych przedziałów dochodowych spada odpowiednio do 1,5 proc., 1,25 proc. i 1 proc. Stopa ta jest co rocznie aktualizowana przez ISTAT.

nbz.kf.p1.2015.tabela.065.a.600xDo obliczenia świadczenia stosowana jest następująca formuła:

Liczba lat składkowych x stopa zwrotu x rewaloryzowana podstawa wymianu emerytury.

Taki sposób obliczania świadczenia powoduje, że przeciętna emerytura stanowi bez mała 80 proc. przeciętnego wynagrodzenia pracownika z ostatnich 5 lat. Stopa zastąpienia spada wraz ze wzrostem poziomu dochodów z pracy.

Sposób obliczania emerytury w niekapitałowym systemie o zdefiniowanych składkach (NDC) został już zdefiniowany w przepisach ustawy z 1995 r. Dotyczy to tych pracowników, którzy nie zgromadzili 18 lat składkowych przed końcem 1995 r. bądź tych którzy weszli do systemu od 1 stycznia 2012.

W przypadku tych dwóch grup roczne świadczenie emerytalne jest obliczane według następującej formuły: Kwota zgromadzonych składek x wskaźnik transformacji odpowiedni do wieku w momencie przechodzenia na emeryturę Kwota zgromadzonych składek to suma wszystkich składek wniesionych przez ubezpieczonego w ciągu całej kariery zawodowej. W przypadku kobiet, które wychowywały dzieci stosuje się bardziej szczodre wskaźniki. Np. obliczając emeryturę kobiety, która wychowała dwoje dzieci przyjmuje się współczynnik transformacji, powiększając odpowiedni dla jej grupy wiekowej o 1 rok. W efekcie emerytura jest wyższa o ok. 3 proc. w przypadku 1 lub 2 dzieci i 6 proc. - w przypadku 3 lub więcej dzieci. Ponadto w ramach systemu NDC lub mieszanego pracujące matki mają możliwość wcześniejszego przejścia na emeryturę: wiek emerytalny spada o 4 miesiące za każde dziecko (maksymalnie do 12 miesięcy).

W systemie NDC poziom emerytury jest uzależniony od zgromadzonych składek. W przypadku osób, które nie zgromadziły składek na poziomie minimalnym (w 2012 r. 481 euro), system emerytalny daje możliwość uzyskania dopłaty socjalnej (social payment) w takiej wysokości, aby roczne dochody emerytalne danej osoby osiągnęły poziom minimalnej emerytury5. Natomiast, osoby, które nie mają prawa do emerytury składkowej po ukończeniu 65 lat mogą ubiegać się o zasiłek socjalny/rentę socjalną (social assistance - assegno sociale) pod warunkiem spełnienia kryterium dochodowego. Począwszy od 2013 r. wiek uprawniający do tego zasiłku rośnie (w 2013 r. było to 65 lat i 3 miesiące) w miarę wzrostu dalszego oczekiwanego życia, w takim samym tempie jak ustawowy wiek emerytalny.

Wcześniejsze przejście na emeryturę uwarunkowane jest koniecznością zgromadzenia odpowiedniej sumy składek. Pod rządami wcześniejszego systemu można było przejść na emeryturę po osiągnięciu 61 lat i co najmniej 35 latach opłaty składek. W obecnym systemie, w przypadku osób, które przed 2011 r. w pełni były objęte systemem DB, wcześniejsza emerytura bez żadnych "kar" jest możliwa po ukończeniu 62 lat, o ile składki opłacano przez ostatnie 42 lata i jeden miesiąc (mężczyzna) lub 41 lat i 1 miesiąc (kobieta). Ten okres będzie wydłużany odpowiednio do wydłużania się dalszego trwania życia (w 2013 r. był to wzrost o 4 miesiące w obu przypadkach). We wcześniejszej emeryturze każdy rok różnicy względem ustawowego wieku emerytalnego powoduje zmniejszanie uprawnień emerytalnych o jeden age point. Obniżka ta nie obejmie ubezpieczonych, którzy osiągną wymagane składki do 2017 r. Dla osób objętych systemem NDC bądź mieszanym wcześniejsza emerytura jest możliwa tylko w przypadku zgromadzenia odpowiedniego poziomu składek, bez karania ich z tytułu wieku.

Świadczenia podlegają corocznej waloryzacji odpowiednio do wzrostu kosztów utrzymania (urzędowy wskaźnik szacuje ISTAT - dla 2014 r. było to 1,2 proc.). W praktyce mamy do czynienia z degresywną waloryzacją (2014 r. od 1,2 proc. - 0,6 proc.). Pełną indeksacją objęte były tylko najniższe świadczenia (w 2014 r. - do 1486 euro). Natomiast, najwyższe (2014 r. powyżej 2972 euro) indeksowane są kwotowo (w 2014 r. -17,84 euro).

Uzupełniające programy i plany emerytalne

Zakładowe plany emerytalne pojawiły się we Włoszech wiele lat temu, przede wszystkim w sektorze bankowym. Oczekiwano, że w rezultacie kolejnych reform (ustawy z lat: 1993. 1995, 2004, 2005 i 2006) nastąpi istotny rozwój zainteresowania tą formą zabezpieczenia na starość. Wprowadzono nowe specyficzne zasady w odniesieniu do istniejących już prywatnych planów emerytalnych, a także dodatkowe zachęty, aby tworzyć nowe, przede wszystkim poprzez zachęty podatkowe. Ustawy z 1993 r. stworzyły ramy dla uzupełniających programów i planów emerytalnych (II i III filar) w formie zamkniętych funduszy emerytalnych, jednak tylko jako formę umów zbiorowych. Natomiast dekret z 2000 r. dał możliwość działania indywidualnych planów w formie otwartych funduszy emerytalnych i indywidualnych planów oszczędnościowych - polisy ubezpieczenia na życie. Ważnym krokiem dla rozwoju systemów uzupełniających były wprowadzone w 2007 r. zmiany umożliwiające transfer środków zgromadzonych w funduszach TFR do programu lub planu emerytalnego.

Fundusz TRF to forma odroczonego wynagrodzenia, które wypłaca się pracownikowi w momencie zakończenia stosunku prac, niezależnie od przyczyny jego rozwiązania. Z ekonomicznego punktu widzenia TFR to forma pożyczki, jakiej udziela pracownik pracodawcy. TFR oblicza się poprzez podzielenie rocznego wynagrodzenia brutto przez stały parametr 13,5, co daje 7,41 proc. wynagrodzenia, z czego 6,91 proc. przeznaczone jest dla pracownika, a 0,5 proc. do gwarantowanego funduszu zarządzanego przez INPS. Środki tego funduszu wykorzystuje się w przypadku niewypłacalności pracodawcy bądź firmy. Środki zgromadzone w funduszach TFR są corocznie rewaloryzowane. Pracownicy sektora prywatnego w 2007 r. zostali zobowiązani do decyzji, co chcą zrobić ze środkami zgromadzonymi w TFR: zostawić w aktywach firmy, czy zasilić nimi wybrany program dodatkowy.

Zamknięte fundusze emerytalne to rezultat zbiorowego porozumienia zawartego między pracodawcami a pracobiorcami. Są one adresowane do pracowników tej samej firmy lub grupy firm czy też pracowników tego samego regionu. Otwarte fundusze emerytalne tworzą banki, zakłady ubezpieczeniowe bądź firmy zarządzające aktywami. Członkami tego funduszu mogą zostać zarówno osoby fizyczne, jak i grupy osób. Indywidualne plany oszczędnościowe to zwykle polisy ubezpieczenia na życie z UFK, a ich charakter jest podobny do funduszy. Przystąpić do nich mogą wyłącznie osoby fizyczne. Działalność tych podmiotów nadzoruje Komisja Nadzoru Funduszy Emerytalnych.

Od 2008 r. fundusze mają obowiązek przedstawiać swoim członkom "standardowy plan emerytalny" (standard pension plan) na bazie wniesionych składek i wybranego profilu ryzyka inwestycyjnego, a także z uwzględnieniem innych hipotez przedstawianych przez instytucję nadzoru. Członkowie mogą więc porównywać wielkość przyszłego świadczenia ze swoimi potrzebami. Członkowie funduszy, poprzez internet, mają też możliwość tworzenia samodzielnych projekcji własnego planu emerytalnego poprzez modyfikowanie takich zmiennych, jak: poziom składki, profil ryzyka inwestycyjnego, wiek emerytalny itd.

nbz.kf.p1.2015.wykres.066.a.600xPodsumowanie

Przedstawiony przez Mario Montiego po 20 dniach od objęcia urzędu premiera program reform Ratuj Włochy miał dość spektakularny charakter. Jednak wydają one się nie wystarczająco radykalne, a zaproponowane działania prowadziły przede wszystkim do przyspieszenia procesu wdrażania wcześniej przygotowanych reform emerytalnych. Przepisy regulujące działanie niekapitałowego systemu o zdefiniowanych składkach NDC istnieją od 1995 r. Względna hojność istniejącego wcześniej systemu DB była nie do utrzymania, w szczególności w połączeniu z wysoką - i stale rosnącą - stopą zastąpienia. Wedle analiz OECD, Włochy wydają na emerytury najwięcej spośród krajów członkowskich. W 2011 r. było to 15,8 proc. PKB, tj. dwukrotność przeciętnej dla krajów OECD. W 1994 r. we Włoszech na każde 100 osób w wieku produkcyjnym przypadało 25 osób w wieku 65+. Do 2010 r. wskaźnik ten wzrósł do 31 osób. Do 2050 r. przewiduje się, że 1 osoba w wieku 65+ będzie przypadała na 2 osoby w wieku produkcyjnym. Choć struktura wiekowa ludności Włoch i Japonii jest bardzo podobna, to udział wydatków emerytalnych w PKB we Włoszech jest o 5,6 pkt. proc. wyższy niż Japonii. Pomimo tak dramatycznej sytuacji demograficznej, kolejne rządy nie realizowały reformy Diniego wystarczająco szybko, a system NDC stosowano jedynie w odniesieniu do nowo wchodzących na rynek pracy osób.

W tych okolicznościach przyjęto program rządowy Ratuj Włochy. Skrócono okres przejściowy i w znacznym stopniu przeniesiono ciężar reformy z młodej generacji na starszą. Były to działania w kierunku przeciwnym niż czyniono we Włoszech wcześniej. Aby ograniczyć bieżące wydatki publiczne, niezbędne było podniesienie wieku emerytalnego (podniesiono go dla obu płci). Poświęcenie Włochów wyraziło się w przyzwoleniu na zwiększenie adekwatności świadczeń. Co ważne, zmiany te zaszły w kraju, gdzie 52 proc. populacji żyje z emerytury na poziomie 1000 euro lub mniej na miesiąc, a także gdzie siła nabywcza pieniądza tylko w 2011 r. spadła o 3,8 proc.

W systemie włoskim w dalszym ciągu dominującą rolę odgrywa filar publiczny, pomimo wprowadzonych ulg podatkowych zachęcających do uczestnictwa w II i III filarach. Wedle ocen Banku Światowego, wdrożone we Włoszech reformy emerytalne przekształcą system włoski w jeden z najsilniejszych systemów na świecie, dających dobry przykład innym krajom reformującym swoje systemy. Wedle IMF, 3 lata działania reformy pozwolą zredukować wydatki emerytalne o 22 mld euro. Na razie jednak upłynęło zbyt mało czasu od wdrożenia reform, aby ocenić, czy prognozy te są słuszne.


Przypisy

  1. INSP działa do dziś i zaliczany jest do największych instytucji tego typu w Europie.
  2. Ang. dependency ratio.
  3. Trattamento di fine rapporto
  4. Zależnie od stażu ubezpieczeniowego przebytego do 1992 r.
  5. W 2014 r. 6518 euro rocznie

 
Udostpnij artyku: